Муқаддима
Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ ҳамчун асосгузори адабиёти классикии форсӣ-тоҷикӣ дар таърихи фарҳанги миллӣ ва тамаддуни умумибашарӣ ҷойгоҳи вижа дорад. Мероси ӯ, ҳарчанд то замони мо бештар ба сурати пораҳо расидааст, бо иқтисоди калима, мусиқияти табиӣ ва амиқии эҳсос фарқ мекунад [2; 4]. Аз охири асри XIX таваҷҷуҳи муҳаққиқони аврупоӣ ба мероси адабии форсӣ-тоҷикӣ зиёд шуд. Дар ин раванд, Эдвард Гранвилл Браун ҳамчун намояндаи барҷастаи шарқшиносии англисӣ нақши калидӣ дорад, зеро ӯ Рӯдакиро ба фазои илмии англоязабон ворид намуда, матнҳоро бо тарҷума ва тавзеҳ ҳамроҳ кард [1; 3; 5].
Мақсади мақола – муайян кардани хусусиятҳои тарҷумаи шеъри Рӯдакӣ дар таҳқиқоти Браун ва ошкор сохтани тағйироти маъноӣ, образӣ ва услубӣ ҳангоми интиқоли матн аз низоми поэтикии форсӣ-тоҷикӣ ба англисӣ мебошад [1; 6; 7].
Ҷойгоҳи Рӯдакӣ дар низоми таҳқиқоти Браун
Дар «A Literary History of Persia» Браун Рӯдакиро ҳамчун оғозгари суннати шеъри классикии форсӣ арзёбӣ намуда, ӯро ба сифати нуқтаи ибтидоии таҳаввули поэзияи минбаъда муаррифӣ мекунад [1; 3].
Муҳим он аст, ки Браун матнҳоро танҳо ҳамчун намунаи зебоии сухан намебинад: ӯ онҳоро ба контексти таърихӣ, иҷтимоӣ ва дарбории давраи Сомониён пайванд медиҳад. Ин равиш ба хонандаи аврупоӣ имконият медиҳад, ки шеърро ҳамчун «факти фарҳанг» ва воситаи таъсири иҷтимоӣ дарк кунад [1; 5].
Тарҷума ҳамчун амалияи байнифарҳангӣ дар методологияи Браун
Браун дар тарҷумаи порчаҳо бештар ба баробарии маъноӣ ва «фаҳмопазирии қабулкунанда» такя мекунад; ин ба стратегияҳои тарҷумаи коммуникативӣ наздик аст, ки дар онҳо ҳадаф интиқоли паём, на такрори шакли поэтикӣ мебошад [7; 6].
Ҳамзамон, фарқи сохтории забонҳо (фонетика, системаи қофия ва ритм, синтаксис) боиси он мегардад, ки мусиқияти аслӣ ва қисми «забони шеъри миллӣ» дар англисӣ пурра барқарор нашавад. Аз ин рӯ, Браун барои ҷуброн аз экспликация, архаизм ва такрор истифода мебарад [1; 6; 7].
Муқоисаи матн ва тарҷумаи қасидаи «Бӯйи ҷӯйи Мӯлиён»
Матни тоҷикӣ:
«Бӯйи ҷӯйи Мӯлиён ояд ҳаме,
Ёди ёри меҳрубон ояд ҳаме».
Тарҷумаи Браун (мазмунан):
«The perfume of Muliyan’s stream comes ever to me;
The memory of longed-for friends returns again» [1; 2].
Такрори «ояд ҳаме» дар асл вазифаи ритмикӣ-ҳиссӣ дорад: он ҳаракати давомдори эҳсосро («омада истодан»-и бӯй ва ёд) месозад. Браун ин давомиятро бо ever/again нишон медиҳад, аммо равиши грамматикӣ-лаҳнӣ ба равиши лексикӣ табдил ёфта, қисме аз мусиқияти дарунӣ аз даст меравад [1; 4; 6]. Дар сатҳи семантика, «ёри меҳрубон» (алоқаи шахсӣ) дар англисӣ ба «friends» (ҷамъ) майл мекунад. Ин ивазшавӣ рамзи хонданро тағйир медиҳад: лирикаи маҳрамона ба носталгияи иҷтимоӣ ва контексти сиёсӣ (даъвати бозгашт) наздик мешавад [1; 3; 5].
Интиқоли образ: экспликация ва «ҷисмонӣ»-кунии тасвир
Дар байтҳои минбаъдаи қасида, образҳои табиат бо гиперболаҳои классикӣ истифода мешаванд: табиат аз шодӣ «дигар» мешавад, аммо бо иқтисоди калима ва ишора. Браун ҳамин образҳоро одатан ҷисмонитар мегардонад (soft as silk beneath my feet; waist-high embrace), то барои хонандаи ғарбӣ таъсири визуалӣ ва эҳсосии равшантар диҳад [1; 6]. Ин равиш аз нигоҳи тарҷумашиносӣ ба доместикация/адаптатсияи фарҳангӣ наздик аст: матни қабулкунанда бо кодҳои ҳиссӣ ва риторикии худ ғанӣ карда мешавад. Аммо натиҷаи ҷониби дигар – коҳиши «лаҳни шарқӣ»-и ишораӣ ва боло рафтани дараҷаи драматургия мебошад [6; 7].
Муқоисаи байти ахлоқӣ-фалсафӣ:
«Ҳеҷ шодӣ нест андар ин ҷаҳон,
Бартар аз дидори рӯйи дӯстон».
Тарҷумаи Браун (мазмунан): «No joy in all the world there is
Higher than seeing friends once more» [1; 2].
«Бартар» дар асл арзёбии аксиологӣ (шиддати ахлоқӣ) дорад. Ифодаи higher than мазмунро нигоҳ медорад, аммо бо иловаи once more Браун унсури бозгашт/носталгияро тақвият медиҳад; ин илова барои қабулкунанда равшан аст, вале аз дақиқияти маъноии асл каме дур мешавад [1; 6].
Дар сатҳи услуб, ҷумлаи аслӣ ҳукми умумӣ ва қатъӣ аст; англисӣ бештар ба афоризми мулоим ва «гуманистӣ»-и суннати ғарбӣ монанд мешавад. Ин тағйирот нишон медиҳад, ки Браун дар жанрҳои гуногун стратегияҳои гуногун интихоб мекунад: дар лирика – визуализатсия, дар байти ахлоқӣ – фаҳмопазирии паём [7; 3; 6].
Ҷадвали муқоисавӣ: «Асл – Браун – Шарҳ»
Тарҷумаи Э. Г. Браун (англисӣ, мазмунан)
Шарҳи муқоисавӣ (стратегия/тағйирот)
Матни асл (тоҷикӣ)
Бӯйи ҷӯйи Мӯлиён ояд ҳаме
The perfume of Muliyan’s stream comes ever to me
Давомият («ояд ҳаме») → ҷуброн бо ever; мусиқияти грамматикӣ қисман гум мешавад.
Ёди ёри меҳрубон ояд ҳаме
The memory of longed-for friends returns again
«ёр» (шахсӣ) → «friends» (ҷамъ): самти маъно ба носталгияи иҷтимоӣ/сиёсӣ мегузарад.
Рег-ои Омӯ ... абрешим намояд ҳаме
Soft as silk beneath my feet
Экспликация + ҷисмонӣ-кунии тасвир; иқтисоди калимаи асл коҳиш меёбад.
Оби Ҷайҳун ... хуштар аз хиром ояд ҳаме
Waist-high ... embrace
Драматургия ва антропоморфизм меафзояд; «ишора» ба «тасвири равшан» табдил меёбад.
Ҳеҷ шодӣ нест андар ин ҷаҳон
No joy in all the world there is
Ҳукми умумӣ нигоҳ дошта мешавад; лаҳни қатъӣ дар англисӣ мулоимтар менамояд.
Бартар аз дидори рӯйи дӯстон
Higher than seeing friends once more
Иловаи once more: тақвияти носталгия (адаптатсия), вале дуршавӣ аз дақиқияти маънои асл.
Хулоса
Таҳқиқоти Эдвард Гранвилл Браун ва тарҷумаҳои ӯ аз Рӯдакӣ марҳилаи бунёдӣ дар ташаккули рӯдакишиносии аврупоӣ ба шумор мераванд: онҳо на танҳо матнро интиқол медиҳанд, балки механизми фаҳмиши фарҳанги Сомониёнро барои хонандаи ғарбӣ месозанд. Браун бо пайвастани порчаҳои шеърӣ ба контексти таърихӣ-иҷтимоӣ, шеъри Рӯдакиро ҳамчун матни дорои функсияи риторикӣ ва рамзҳои фарҳангӣ муаррифӣ кардааст [1; 3; 5].
Муқоиса нишон дод, ки дар сатҳи семантика ва прагматика Браун бештар ба доместикация ва экспликация такя мекунад: унсурҳои ишораӣ (ё «лаҳни иқтисодӣ»-и шарқӣ) ба воситаи тавзеҳ, ҷузъиёти ҳиссӣ ва баъзан ҷамъиятӣ-кунии маъно (ёри шахсӣ → friends) барои қабулкунанда фаҳмотар мешаванд. Ин равиш, гарчанде бо талафи қисми мусиқият ва формати поэтикии асл ҳамроҳ аст, дар интиқоли паём ва таъсири умумии матн самаранок мебошад [6; 7].
Аз нуқтаи назари тарҷумашиносии муосир, тарҷумаҳои Браунро метавон ҳамчун намунаи барвақти тарҷумаи коммуникативӣ ва динамикӣ арзёбӣ кард, ки дар он «эквивалентнокӣ» бештар функсионалӣ-стилистикӣ фаҳмида мешавад. Аз ҳамин хотир, аҳамияти фаъолияти Браун имрӯз ҳам боқӣ мемонад: ӯ на танҳо матни Рӯдакиро «тарҷума» кард, балки модели қабул ва таҳқиқи мероси форсӣ-тоҷикиро дар муҳити англисзабон ба роҳ монд [1; 6; 3].
.png&w=640&q=75)
