Таҳқиқи таърихии назарияи грамматикаи забони чинӣ як соҳаи ҷолиби лингвистикии муқоисавӣ мебошад, ки пайдоиш, инкишоф ва дигаргуниҳои он ба таври мустақим бо таърихи тамаддуни чинӣ, равияҳои фалсафӣ ва таъсири мутақобила бо дигар фарҳангҳо дар алоқа аст. Грамматикаи чинӣ, ки дар назари аввал бо системаи морфологии камтараққӣёфта ва вобастагии қавӣ ба контекст машҳур аст, дар воқеъ як сохтори мураккаб ва аз нуқтаи назари функсионалӣ хеле пешрафтаро ташкил медиҳад.
Марҳилаҳои асосии инкишофи назарияи грамматикӣ метавонанд ба давраҳои зерин тақсим шаванд:
Давраи қадим ва миёна (то асри XIX) – дар ин давра таҳлили забон асосан дар доираи тафсири матнҳои классикӣ, тартиби калимаҳо дар назм ва наср ва таҳқиқи овозшиносӣ маҳдуд буд. Анъанаҳои дохилии чинӣ, монанди «Шуовэн Сзези» (说文解字), ба таҳлили хусусиятҳои графемӣ ва этимологӣ мароқ зоҳир мекарданд, на сохтори ҷумла. Грамматика ҳамчун як соҳаи мустақили илмӣ мавҷуд набуд.
Давраи муосир (охири асри XIX – ибтидои асри XX) – бо вориди шудани осори забоншиносии ғарбӣ, хусусан тарҷумаи асарҳои грамматикаи лотинӣ ва юнонӣ, нахустин кӯшишҳо барои таснифи қисмҳои нутқ ва таҳлили ҷумлаҳои чинӣ бо истифода аз категорияҳои ғарбӣ пайдо шуданд. Олимоне чун Ма Сзянчжун дар асарҳои худ кӯшиданд, ки моделҳои синтаксисиро ба забони чинӣ мувофиқ созанд. Ин давраро метавон «фази тақлидӣ» номид [4 马建忠. 马].
Давраи нав (аз нимаи дуюми асри XX то имрӯз) – пас аз таъсиси Ҷумҳурии Халқии Чин ва рушди лингвистикаи муосир, равияҳои гуногун пайдо шуданд. Таҳқиқоти грамматикӣ ба сӯи усулҳои таҳлили структуралӣ, функсионалӣ ва навбатӣ, генеративӣ равона шуд. Баррасии системаи ҳолатҳо (aspect), тартиби калимаҳо, сохтори ибораҳои мураккаб ва назарияҳои ҳукмфармоӣ (government and binding) мавзӯъҳои асосии таҳқиқот гардиданд. Ҳамзамон, эҳсоси миллӣ боиси пайдоиши «грамматикаи чинӣ барои чинӣ» шуд – яъне кӯшиш барои таҳлили забон бо воситаҳои дохилӣ ва бе татбиқи бераҳмона моделҳои ғарбӣ.
Таъсири анъанаҳои ғарбӣ, аз як тараф, барои систематӣ кардани таҳқиқот ва ворид кардани мафҳумҳои дақиқ мусоидат кард, вале аз тарафи дигар, барои тавсифи воқеияти грамматикии чинӣ, ки ба контекст ва интонация вобастагии зиёд дорад, норасо буд. Ин боиси пайдоиши равияҳои ҳибридӣ ва таҳқиқоти типологӣ-муқоисавӣ шуд, ки хусусиятҳои забони чинӣро бо дигар забонҳои олам (масалан, забонҳои тибетӣ-бирманӣ, сино-тибетӣ) муқоиса мекунанд.
Аз нимаи асри XX, ташаккули мактабҳои нави лингвистикӣ дар Чин, аз қабили мактаби функсионалии Пекин, мактаби грамматикаи таълимии Шанхай ва дигарон, ба инкишофи назарияҳои мустақил мусоидат намудааст. Имрӯзҳо таҳқиқоти грамматикӣ ба сӯи таҳлили корпусӣ, лингвистикаи ҳисоббарор ва таҳлили муҳитҳои мураккаби иҷтимоӣ ҳам равона шудааст. Омӯзиши ин раванд на танҳо барои фаҳмиши забони чинӣ, балки барои дарки умумияти ва хусусияти системаҳои забонӣ дар ҷаҳон аҳамияти калон дорад [5]
1. Марҳилаи ибтидоии ташаккули грамматикаи забони чинӣ
Дар марҳилаи ибтидоӣ, таҳқиқи грамматикаи забони чинӣ воқеан зери таъсири қавӣ ва мустақими моделҳои грамматикаи анъанавии аврупоӣ қарор дошт. Ин таъсир бевосита бо фаъолияти миссионерҳо, тарҷумонҳо ва мустамликадорони аврупоӣ дар асрҳои XVI–XVIII пайваст буд, ки барои омӯзиши забони чинӣ барои мақсадҳои таблиғотӣ ва дипломатӣ ба тартиби калимаҳо ва қоидаҳои ҷумласозӣ ниёз доштанд. Онҳо забони чинӣро бо призмаи категорияҳои лотинӣ ва юнонӣ (ном, сифат, феъл, ҳол, замон ва ғайра) мефаҳмиданд, ки барои тавсифи сохтори аналитикии чинӣ комилан мувофиқ набуд. Асари Ма Сзянчжун «Маши Вэнтун» (马氏文通), ки соли 1898 ба табъ расид, нахустин кӯшиши амливу систематикӣ барои тартиб додани грамматикаи забони чинӣ дар шакли як китоби мукаммал ба ҳисоб меравад. Ма, ки хеш худ таҳсили ғарбӣ дошт, ба таври васеъ аз грамматикаи лотинӣ ва рамзҳои мантиқи аристотелӣ истифода бурд. Вай қисмҳои нутқи забони чинӣро ба навъҳои «зикркунанда» (ном), «супоришкунанда» (феъл) ва ғайра тақсим кард ва кӯшид қонунҳои ҷумласозиро дар матнҳои классикии чинӣ муайян кунад. Ҳамин тариқ, вай барои ташаккули грамматика ҳамчун як соҳаи мустақили илмӣ дар Чин замина гузошт ва барои насли нави олимон меъёр эҷод кард.
Аммо, пеш аз пайдоиши чунин асарҳои таъсирпазири ғарбӣ, муаллифони чинӣ аллакай ба таҳқиқи хусусиятҳои грамматикӣ машғул буданд. Ин фаъолият дар доираи илми «сюньгу» (训诂) – тафсири матнҳои қадим ва «вэньцзысюэ» (文字学) – омӯзиши хаттӣ ҷараён дошт. Олимоне чун Ван Инчжи [1] (王引之) дар асри XVIII дар асари «Сзинчжуан Шиси» (经传释词) ба таҳлили истифодаи калимаҳои хизматӣ (functional words) дар матнҳои классикӣ пардохтанд. Онҳо ба маъно, овоз ва ивазшавии калимаҳо таваҷҷуҳ мекарданд, аммо усулҳои таҳқиқи онҳо бештар хусусияти анъанавӣ, тавсифӣ ва феноменологӣ дошт – яъне онҳо барои таҳлили матнҳои муайян ва фаҳмиши онҳо кор мебурданд, на барои тартиб додани қонунҳои умумии грамматикӣ.
Ин усулҳо аз моделҳои илмии муосир, ки ба таҳлили системавӣ, тасниф ва тартиби қонунҳои умумӣ асос ёфтаанд, фарқ мекарданд. Ба ибораи дигар, пеш аз Ма Сзянчжун, грамматика ҳамчун воситае барои фаҳмиши матнҳои қадим мавҷуд буд, на ҳамчун мақсади худмуайян. Ин гузариш аз таҳқиқоти анъанавии матнӣ ба грамматикаи системавӣ як қадами бузург дар рушди забоншиносии чинӣ буд, гарчанде ки боиси ба вуҷуд омадани мушкилоти методологӣ (масалан, татбиқи номувофиқи категорияҳои ғарбӣ) низ гардид.
2. Давраи баҳсҳои илмӣ ва ислоҳоти грамматика
Дар нимаи аввали асри XX, пас аз нашри асари Ли Сзинси [3] (黎锦熙) «Синчжу Гоюй Вэнфа» (新著国语文法) дар соли 1924, дар муҳити илмии Чин баҳсҳои ҷиддӣ ва бисёрҷанба оид ба самтҳои ояндаи грамматикашиносӣ ба вуҷуд омаданд. Асари Ли, ки ба грамматикаи англисӣ, хусусан назарияҳои грамматикаи мураккаби (compound sentence) ва таҳлили ҷумлаи англисӣ такя мекард, барои ташкили таълими забони чинӣ дар мактабҳо ва стандартизатсияи забони адабӣ (байхуа) пешбинӣ шуда буд. Аммо, ин китоб боиси эътирозҳои зиёд аз ҷониби гурӯҳҳои гуногуни олимони ҷавон гардид.
Мавзӯи асосии ин баҳсҳо зарурати ислоҳоти радикалии грамматика ва дур шудан аз тақлиди кӯр-кӯронаи моделҳои хориҷӣ буд. Мухолифон мегуфтанд, ки системаи Ли, гарчанде ки барои таълим муфид аст, ба воқеияти грамматикии забони чинӣ, ки аз забони англисӣ аз рӯи сохтор, таркиб ва функсия фарқ мекунад, ҷавобгӯ нест.
Ин баҳсҳо дар доираи ҳаракати нави маънавӣ ва эҷодиёти адабии «Чор мои» (五四运动) рух доданд, ки эҳтиёҷ ба навсозӣ ва мустақилиятро дар ҳама соҳаҳо, аз ҷумла илм, тақозо мекард. Олимоне чун Ван Ли (王力) Ван Ли, 1936 [2], Люй Шусян (吕叔湘) ва Чжао Юанжэн (赵元任) ба ин муҳокимаҳо фаъолона ҳузур доштанд. Онҳо тарҳ карданд, ки грамматикаи чинӣ бояд аз таҳлили воқеии маводди забони зинда (корпусҳо) ва ба назар гирифтани хусусиятҳои типологӣ ва таърихии худ сар карда шавад, на аз татбиқи моделҳои тайёр.
3. Ташаккули грамматикаи муосири забони чинӣ
Дар солҳои 1940 як қатор асарҳои муҳим дар соҳаи грамматикаи забони чинӣ нашр гардиданд, ки дар онҳо кӯшиш мешуд қонунҳои махсуси ин забон муайян карда шаванд. Ин асарҳо асоси грамматикаи муосири забони чиниро ташкил доданд. Дар ин давра муҳаққиқон бо истифода аз назарияҳои ғарбӣ кӯшиш карданд, ки хусусиятҳои грамматикии забони чиниро тавсиф намоянд. Ин раванд ба рушди минбаъдаи забоншиносии чинӣ таъсири назаррас расонд.
Аз солҳои 1950 дар забоншиносии чинӣ таъсири назарияҳои структурализм ва лингвистикаи тавсифӣ афзоиш ёфт. Хусусан, корҳои Чжао Юанжэнь ва дигар муҳаққиқон усулҳои навро барои таҳқиқи грамматика пешниҳод намуданд. Бо вуҷуди ин, бинобар сабабҳои сиёсӣ, истифодаи ошкорои ин назарияҳо маҳдуд буд. Танҳо баъзе муҳаққиқон онҳоро ба таври ғайримустақим истифода мебурданд. Дар давраи Инқилоби фарҳангӣ (1966–1976) рушди забоншиносӣ, аз ҷумла таҳқиқоти грамматикӣ, муваққатан боздошта шуд. Аммо пас аз оғози сиёсати ислоҳот ва кушодашавӣ дар соли 1978, таҳқиқоти грамматикаи забони чинӣ ба марҳилаи нави рушд ворид гардид [6].
Ҳамин тариқ, рушди назарияи грамматикии забони чинӣ як раванди мураккаб ва марҳилавӣ мебошад, ки зери таъсири омилҳои гуногуни илмӣ, фарҳангӣ ва сиёсӣ ташаккул ёфтааст. Аз марҳилаи тақлиди грамматикаи ғарбӣ то ташаккули равияҳои мустақил, ин соҳа роҳи тӯлонии рушдро тай намудааст. Дар натиҷа, имрӯз грамматикаи забони чинӣ ҳамчун як низоми мустақил ва мукаммал баромад намуда, имконияти таҳқиқоти амиқи илмиро фароҳам меорад.
.png&w=640&q=75)
