Нақши муколамаи фарҳангҳо дар ташаккули салоҳияти байнифарҳангии омӯзгорони ояндаи забони хориҷӣ

Нақш ва мақоми муколамаи фарҳангҳо дар ташаккули салоҳияти байнифарҳангии омӯзгорони ояндаи забони хориҷӣ дар шароити муосири рушди ҷомеа, густариши равандҳои ҷаҳонишавӣ ва афзоиши робитаҳои байналмилалӣ аҳамияти махсус касб менамояд. Дар чунин шароит, талабот ба омодасозии мутахассисоне, ки на танҳо дорои донишҳои мукаммали забонӣ, балки соҳиби фарҳанги баланди муоширати байнифарҳангӣ мебошанд, афзоиш меёбад. Аз ин рӯ, омӯзиши забонҳои хориҷӣ имрӯз ҳамчун раванди мураккаби ҳамгироии донишҳои забонӣ ва фарҳангӣ баррасӣ мегардад, ки ҳадафи ниҳоии он ташаккули шахсияти муошираткунанда ва салоҳиятнок дар муҳити гуногунфарҳангӣ мебошад.

Дар методикаи муосири таълими забонҳои хориҷӣ равандҳои гуногун, аз қабили коммуникативӣ, когнитивӣ, иҷтимоӣ-фарҳангӣ ва ба шахсият нигаронидашуда фаъолона татбиқ мегарданд, ки ҳамаи онҳо ба рушди қобилияти муоширатии донишҷӯён равона шудаанд. Бо вуҷуди ин, таҷрибаи омӯзиш нишон медиҳад, ки танҳо азхуд намудани низоми грамматикӣ ва захираи луғавии забон барои таъмини муоширати самаранок кофӣ нест. Тавре ки муҳаққиқон таъкид менамоянд, донишҳои забонӣ танҳо дар ҳамбастагӣ бо донишҳои фарҳангӣ метавонанд заминаи муоширати воқеиро фароҳам оваранд.

Муколамаи фарҳангҳо ҳамчун раванди мубодилаи арзишҳо, ғояҳо ва меъёрҳои рафтор баромад намуда, ба рушди қобилияти фаҳмиш ва ҳамфикрии намояндагони фарҳангҳои гуногун мусоидат мекунад. Ба андешаи Э. Холл, ҳар як фарҳанг як низоми мураккаби рамзҳо ва маъноҳост, ки танҳо тавассути дарки контексти фарҳангӣ фаҳмида мешавад [7, c.29]. Аз ин нуқтаи назар, омӯзиши забони хориҷӣ бе дарназардошти ҷузъи фарҳангӣ наметавонад ба ташаккули салоҳияти воқеии муоширатӣ оварда расонад.

Дар баробари ин, бояд қайд кард, ки муколамаи фарҳангҳо на танҳо раванди шиносоӣ бо фарҳанги дигар, балки раванди худшиносӣ низ мебошад. Донишҷӯён дар ҷараёни муқоиса ва таҳлили фарҳангҳо имконият пайдо мекунанд, ки хусусиятҳои фарҳанги миллии худро амиқтар дарк намоянд. Ба гуфтаи В.А. Маслова, фарҳанг ҳамчун муҳити маънавии инсон ба ташаккули шахсият ва тарзи тафаккури ӯ таъсири бевосита мерасонад [20, c. 41] .

Дар раванди ташаккули салоҳияти байнифарҳангӣ якчанд ҷанбаҳои муҳими таҳлил ҷудо карда мешаванд, ки ҳар кадоми онҳо ба самаранокии муоширати байнифарҳангӣ таъсири бевосита мерасонанд. Яке аз чунин ҷанбаҳо рафтори фарҳангӣ мебошад, ки маҷмӯи меъёрҳо ва қоидаҳои ғайринутқиро дар бар мегирад. Намояндагони фарҳангҳои гуногун бо тарзҳои мухталиф муошират мекунанд, ки ин фарқиятҳо дар истифодаи ишораҳо, ҳаракатҳои бадан, тамоси чашм ва фосилаи муошират зоҳир мегарданд. Нодида гирифтани чунин хусусиятҳо метавонад боиси нофаҳмӣ гардад, ки ин дар навбати худ ба самаранокии муошират таъсири манфӣ мерасонад.

Дигар ҷанбаи муҳим дарки фарҳангӣ мебошад, ки ба тарзи қабул ва тафсири рафтори дигарон вобаста аст. Тавре ки тадқиқотҳо нишон медиҳанд, одамон рафтори дигаронро мувофиқи меъёрҳо ва арзишҳои фарҳанги худ арзёбӣ мекунанд, ки ин метавонад ба пайдо шудани қолабҳои устувори фикрӣ оварда расонад. Аз ин рӯ, ташаккули қобилияти таҳлили интиқодӣ ва дарки гуногунрангии фарҳангҳо барои донишҷӯён аҳамияти махсус дорад.

Фарҳанг ҳамчун низоми мураккаби арзишҳо ва анъанаҳо дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва рафтори инсон нақши ҳалкунанда мебозад. Ба гуфтаи Ю.М. Лотман, фарҳанг хотираи коллективии ҷомеа буда, воситаи нигоҳдорӣ ва интиқоли таҷрибаи иҷтимоӣ мебошад [5, c. 38]. Аз ин рӯ, омӯзиши фарҳанг дар раванди таълими забонҳои хориҷӣ бояд ҷойгоҳи муҳим дошта бошад.

Прагматикаи байнифарҳангӣ ҳамчун яке аз ҷанбаҳои муҳими таҳлил баромад намуда, ба истифодаи дурусти воситаҳои забонӣ дар вазъиятҳои мушаххаси муошират вобаста мебошад. Ҳатто агар аз нуқтаи назари грамматикӣ ҷумла дуруст бошад ҳам, нодуруст истифода бурдани шаклҳои муроҷиат, дархост ё ибрози эҳтиром метавонад боиси нофаҳмӣ гардад. Дар ин замина, муҳаққиқон таъкид мекунанд, ки «муваффақияти муошират на танҳо ба донистани қоидаҳои забон, балки ба фаҳмидани меъёрҳои фарҳангии истифодаи он вобаста аст».

Ҷанбаи забонӣ, ки истифодаи дурусти фонетика, луғат ва грамматикаро дар бар мегирад, низ дар ташаккули салоҳияти байнифарҳангӣ нақши муҳим дорад. Бо вуҷуди ин, донистани хусусиятҳои истифодаи маъмулӣ, ибораҳои устувор ва шаклҳои гуфтугӯии забон барои таъмини муоширати табиӣ ва самаранок аҳамияти муҳим дорад. Маҳз ҳамин унсурҳо ба донишҷӯён имкон медиҳанд, ки дар муҳити забонии хориҷӣ худро озодона эҳсос намоянд.

Илова бар ин, бояд қайд кард, ки муколамаи фарҳангҳо дорои аҳамияти тарбиявӣ низ мебошад. Он ба донишҷӯён имконият медиҳад, ки нисбат ба фарҳангҳои дигар эҳтиром ва таҳаммулпазириро инкишоф диҳанд. Ба гуфтаи В.И. Карасик, муоширати байнифарҳангӣ на танҳо мубодилаи иттилоот, балки мубодилаи арзишҳо ва таҷрибаҳо мебошад[4, c.82].

Нақши омӯзгор дар ин раванд ниҳоят муҳим мебошад. Омӯзгор бояд на танҳо интиқолдиҳандаи дониш, балки ташаббускори муколамаи фарҳангҳо бошад. Ӯ бояд муҳити мусоиди таълимиро фароҳам оварад, ки дар он донишҷӯён озодона фикрҳои худро баён намоянд, ба муҳокимаҳо иштирок кунанд ва бо фарҳангҳои гуногун шинос шаванд. Ҳамзамон, омӯзгор бояд муносибати таҳлилӣ ва муқоисавиро ташвиқ намояд, ки ин ба рушди тафаккури интиқодии донишҷӯён мусоидат мекунад.

Дар натиҷа, метавон хулоса кард, ки муколамаи фарҳангҳо яке аз унсурҳои калидии таълими муосири забонҳои хориҷӣ ба ҳисоб меравад. Он ба ташаккули салоҳияти байнифарҳангӣ, рушди қобилияти муоширати самаранок ва ташаккули шахсияти полимаданӣ мусоидат мекунад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ, чунин равиш на танҳо аҳамияти назариявӣ, балки аҳамияти амалӣ низ дорад, зеро он имконият медиҳад, ки шахс дар муҳити гуногунфарҳангӣ фаъолона иштирок намояд ва муносибатҳои байнифарҳангиро бо муваффақият ба роҳ монад.