Таъсири технологияҳои инноватсионии таълим ба инкишофи қобилиятҳои маърифатии хонандагон

Дар соҳаҳои гуногуни фаъолият ҷорӣ намудани дастовардҳои илму техника бо пайдоиши ғояи технологияи педагогӣ алоқаманд аст. Технологияи педагогӣ мафҳуми “низоми бо ҳам алоқаманди фанҳо, шаклҳо ва усулҳои ташкили равандии таълимро, ки бо чорчӯбаи ягонаи мақсад ва вазифаҳои таълим муттаҳид гардида, барои таълим, тарбия ва инкишофи хонандагон шароити пешакӣ муҳайё месозад” муайян карда мешавад [2, с.14].

Дар ибтидои асри XXI бо баланд шудани сифати раванди таълим дар асоси амалигардонии нерӯи шахсии хонандагон таҳсилот модернизатсия шуда, парадигмаи таълимӣ тағйир меёбад. Аз ин рӯ, истифодаи технологияҳои таълимӣ, ки равиши ба шахс нигаронидашударо пешниҳод мекунанд, умедбахш ба назар мерасад. Бартариҳои асосии ин технология инҳоянд: таваҷҷуҳ ба рушди нерӯи эҷодии шахс, фардикунонӣ ва тафриқакунонии раванди таълим.

Технологияҳои инноватсионӣ ҷузъи таркибии технологияҳои педагогӣ мебошанд. Масъалаи истифодаи технологияҳои инноватсионии педагогӣ дар раванди таълим барои ҷомеаи муосир нав нест. Ҳар як омӯзгори муосир бояд донад, ки чӣ гуна технологияҳои инноватсионии педагогӣ вуҷуд доранд ва онҳо ба рушди маърифатии хонандагон чӣ гуна таъсир мерасонанд:

1. Технологияҳои бозӣ. Дар синну соли мактабӣ инкишофи шавқу завқи маърифатӣ хусусиятҳои худро дорад. Шавқу рағбати маърифатӣ дар хонандагон фаъолияти мустақил, ташаббускорӣ, эҷодкорӣ ва кунҷковиро бармеангезад. Шакли маъмули маърифаткунӣ ин истифодаи технологияҳои бозӣ дар дарс мебошад. Технологияҳои бозӣ дар раванди таълимию тарбиявӣ мавқеи асосиро ишғол намуда, шавқу завқи маърифатӣ ва фаъолгардонии фаъолияти хонандагонро таъмин мекунанд [3, с.12].

Омӯзиш тавассути бозиҳои гуногуни таълимӣ таваҷҷуҳи хонандагонро ба маводи омӯхташаванда зиёд мекунад. Бозӣ тавассути вазъиятҳо ва усулҳои ба бозӣ монанд эҷод карда мешавад, ки фаъолияти маърифатии хонандагонро ҳавасманд мекунанд. Дар рафти бозӣ хонанда иштирокчии комилҳуқуқ мегардад, мақсаду вазифахои худро ба миён мегузорад. Тавассути бозӣ, таълим шакли комилан дигарро мегирад, ки тасаввурот ва дурнамои навро оид ба мафҳумҳои қаблан шинос инкишоф медиҳад. Аммо муҳимтарин хусусияти бозӣ ин такрор намудани мавод дар шаклҳои гуногун мебошад [8, с.37].

Дар муҳити муосири таълимӣ иқтидори технологияҳои бозӣ барои ташаккули нақши хонандагон мавкеи субъектхои чорабинихои солимгардониро доранд. Бозӣ ҷузъи ҷудонашавандаи технологияҳои педагогӣ буда, худи он як воҳиди ягонаеро ташкил медиҳад, ки қисми мушаххаси раванди таълимро фаро мегирад.

Бозии педагогӣ гузоштани ҳадаф, банақшагирӣ, татбиқи ҳадаф ва таҳлили натиҷаҳоро дар бар мегирад. Бозӣ шаклҳои анъанавии омӯзишро комилан тағйир намедиҳад; онҳоро пурра мекунад. Дар баробари ин бозиҳо шавқу рағбатро ба раванди таълим афзоиш дода, фаъолияти маърифатиро беҳтар мекунанд. Бозӣ инчунин муносибатҳои байни иштирокчиён ва муаллимро беҳтар мекунад.

Л.С. Виготский бозиро ҳамчун фазои “иҷтимоисозии дохилӣ” ва воситаи азхудкунии муносибатҳои иҷтимоӣ пешниҳод кардааст [1, c.182]. Дар асарҳои Г.К. Селевко, чунин намудҳои бозиҳо ба монанди ташкилӣ-фаъолиятӣ, дидактикӣ ва корӣ ба назар гирифта шудаанд. Дар раванди таълим бештар бозиҳои дидактикӣ истифода мешаванд. Хусусиятҳои фарқкунандаи ин бозиҳо нияти онҳо, банақшагирӣ ва мавҷудияти ҳадафи омӯзиш ва натиҷаи пешниҳодшуда мебошанд [6, с.137].

2. Технологияҳои ба ташаккули фард нигаронидашуда. Мактаби муосир худро вазифадор мекунад, ки сарфи назар аз ҳар гуна тағйироти иҷтимоию иқтисодӣ шахсиятҳоеро ташаккул диҳад, ки ба воқеият таъсир карда, онро мувофиқи хоҳиши худ тағйир диҳанд. Шахсият бояд ҳамчун эҷодкор, фаъол, масъулиятшинос ва босавод ташаккул ёбад.

Дар технологияҳои ба хонанда нигаронидашуда рушди тамоми сифатҳо авлавият дода мешавад. Хонандагон бояд озод бошанд, мустақилона фикр кунанд, қарор қабул кунанд ва масъалаҳои мураккабро ҳал кунанд.

Бо ҷамъоварии дониш ҳавасмандӣ ба вуҷуд меояд, ки барои тафаккури интиқодӣ муҳим аст. Тавассути ҳавасмандкунии кунҷковӣ, хонандагон ҳалли мантиқии мушкилот ва далелҳои оқилонаи ҷавобҳоро пайдо мекунанд. Фаъолиятҳои гуногун эҷодкории онҳоро баланд мебардоранд, ҷаҳонбинии онҳоро васеъ мекунанд, маҳорати омӯхтани фанро такмил медиҳанд ва малакаҳои кори мустақилонаро инкишоф медиҳанд [6, с.138].

Ҳамин тариқ, истифодаи технологияҳои ба шахсият нигаронидашуда боиси ҳавасмандии баланд ба раванди таълим мегардад, қобилияти фикрӣ ва чандирии тафаккури хонандагон афзоиш ёфта, истеъдоди хонандагон инкишоф меёбад.

3. Технологияи таҳқиқотӣ дар асоси лоиҳа. Фаъолиятҳои лоиҳавӣ ба рушди мустақилияти хонандагон ва ташкили фасеҳи раванди таълим асос ёфтаанд. Ҳадафи ҷорӣ намудани фаъолияти лоиҳавӣ фароҳам овардани шароит барои рушди малакаҳои таҳқиқотӣ ва мусоидат ба рушди эҷодкорӣ ва тафаккури мантиқӣ мебошад.

Мақсади асосии дарс ин ба даст овардани натиҷаҳои баланд бо сарфи камтари имкони вақт ва саъю кўшиш аст, то ки дарс хонандаро ба зинаи нави таълим “баланд” барад, рушд диҳад, шавқу рағбатро ба омӯзиш парварад, майл ба кори эҷодкоронаро тарбия намояд. Мазмуни ҳар як дарс, ташкили он, усулҳои кор дар марҳилаҳои гуногун бояд ба ҳамин мақсад тобеъ карда шавад.

Раванди таълим ҳамеша ба дигаргунсозии фаъолияти фикрӣ ва ҷорӣ намудани низоми автоматӣ нигаронида шудааст. Бо ёрии ин технологияҳои инноватсионии таълимӣ ба даст оварда мешаванд.

Истифодаи технологияҳои инноватсионӣ дар дарсҳо ба омӯзгорон имкон медиҳад, ки маводи таълимиро гуногунранг карда, новобаста аз муваффақияти хониши хонанда ба диққати пурраи тамоми синф ноил шаванд.

Ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ дар раванди таълим нақши муҳим мебозад, ки ба хонандагон имкон медиҳад, ки фосилавӣ дониш гиранд. Вале ҷорӣ намудани навигариҳо на танҳо раванди таълимро пеш мебаранд; ба кори пурмахсул дар истеҳсолот низ ҳисса мегузоранд.

Ҷанбаҳои мусбати технологияҳои инноватсионӣ бояд қайд карда шаванд:

• ҳавасмандгардонӣ ба фаъолияти маърифатӣ;
• муҳайё намудани фазои бароҳати равонӣ барои хонандагон, паст кардани шиддат дар муносибат бо омӯзгорон;
• кушодани фазои эҷодӣ, ки боиси ҷолибтар ва босифати корҳо мегардад;
• бо истифода аз технологияҳои иттилоотӣ на танҳо хонандагон, балки омӯзгорон низ ҳавасманд гардида, ҳисси меҳнатдӯстӣ ва фарҳанги онҳоро баланд мебардоранд [7, с.134].

Ҳамин тариқ, коллективҳои омӯзгорон ва низоми таҳқиқоти илмӣ ташаккул меёбанд, ки ба паҳн ва густариши технологияҳои инноватсионии педагогӣ мусоидат мекунанд.

Рушди ҷомеаи муосир истифодаи технологияҳои нави муосирро дар тамоми соҳаҳои ҳаёт тақозо мекунад. Мактаби муосир бояд ба ин талабот ҷавобгӯ бошад, яъне омӯзгор бояд дар таълим аз технологияҳои муосири таълимӣ истифода барад, зеро ҳадафи асосии мактаб тарбия намудани насли нави босаводу боандеша, ки тавони мустақилона аз худ кардани донишро дорад, мебошад.