Новелла дар адабиёти англис ва тоҷик

Муқаддима

Жанри новелла (қиссаи кӯтоҳи бадеӣ) яке аз шаклҳои муҳими насри ҷаҳон ба ҳисоб меравад, ки бо хусусиятҳои хоси худ аз дигар жанрҳои адабӣ фарқ мекунад. Новелла бо ҳаҷми кӯтоҳ, сюжети мутамарказ ва таъсирбахшии баланд маъруф аст. Ин жанр дар адабиёти аврупоӣ, аз ҷумла адабиёти англис, хеле барвақт ташаккул ёфтааст, дар ҳоле ки дар адабиёти тоҷик он асосан дар асри XX рушд кардааст.

Аҳамияти омӯзиши новелла дар он аст, ки он имкон медиҳад равандҳои иҷтимоӣ, равонӣ ва фарҳангии ҷомеа дар шакли мухтасар ва пурмазмун инъикос карда шаванд. Ҳадафи ин мақола таҳқиқи хусусиятҳои жанри новелла, баррасии рушди он дар адабиёти англис ва тоҷик ва анҷом додани муқоисаи илмии онҳо мебошад.

Мафҳум ва хусусиятҳои жанри новелла

Новелла як жанри насрӣ мебошад, ки байни ҳикоя ва роман ҷойгир аст. Он одатан як воқеа ё як давраи кӯтоҳи ҳаёти қаҳрамонро дар бар мегирад.

Хусусиятҳои асосии новелла:

• ҳаҷми кӯтоҳ, аммо мазмуни пурмаъно;
• як хатти асосии сюжет;
• шумораи маҳдуди қаҳрамонҳо;
• таъсирбахшии равонӣ;
• анҷоми ногаҳонӣ ё хулосаи пуртаъсир.

Дар новелла ҳар як ҷузъиёт аҳамияти калон дорад, зеро нависанда бояд дар ҳаҷми кам фикри амиқро баён кунад. Аз ин сабаб, забон ва услуби он хеле дақиқ ва ихчам мебошад.

1. Ташаккул ва рушди новелла дар адабиёти англис

Дар адабиёти англис новелла ҳамчун жанри мустақил дар асрҳои XVIII-XIX ба таври фаъол инкишоф ёфт. Ин раванд бо рушди матбуот ва зиёд шудани талабот ба асарҳои кӯтоҳ алоқаманд буд.

Нависандагони маъруф ба мисли Charles Dickens, O. Henry ва Virginia Woolf дар ташаккули ин жанр саҳми назаррас гузоштанд.

Асарҳои O. Henry бо анҷоми ғайричашмдошт ва ҳикояҳои пуртаъсир машҳуранд. Ӯ дар асарҳои худ аксар вақт ҳаёти одамони оддиро тасвир карда, дар охир натиҷаи ғайриинтизор пешниҳод мекунад.

Дар асарҳои Virginia Woolf бошад, бештар ба ҳолатҳои дохилии инсон, фикру ҳиссиёт ва ҷараёни шуури инсон диққат дода мешавад. Ин равиши модернистӣ ба рушди жанри новелла таъсири калон расонд.

Хусусиятҳои муҳими новеллаи англисӣ:

• таҳлили амиқи психологияи инсон;
• гуногунрангии услуб ва шакл;
• истифодаи таҷрибаҳои адабӣ;
• аҳамияти сохтор ва композиция.

2. Рушди новелла дар адабиёти тоҷик

Дар адабиёти тоҷик новелла дертар ба вуҷуд омада, асосан дар асри XX рушд кард. Пеш аз ин давра, унсурҳои он дар афсонаҳо, қиссаҳо ва ҳикояҳои классикӣ дида мешуданд.

Нависандагони маъруф, аз ҷумла Sadriddin Ayni, Jalol Ikromi ва Fazliddin Muhammadiev, дар ташаккул ва рушди новелла саҳми бузург гузоштаанд.

Асарҳои Sadriddin Ayni бештар ба масъалаҳои иҷтимоӣ, адолат, маориф ва зиндагии мардум бахшида шудаанд. Ӯ тавассути асарҳои худ ҳаёти воқеии ҷомеаро нишон дода, ба рушди шуури иҷтимоӣ мусоидат кардааст.

Хусусиятҳои новеллаи тоҷик:

• инъикоси воқеияти иҷтимоӣ;
• аҳамияти тарбиявӣ ва ахлоқӣ;
• забони содда ва равон;
• тамаркуз ба ҳаёти мардум.

Дар адабиёти тоҷик новелла на танҳо воситаи тасвир, балки воситаи тарбия ва маърифат низ мебошад.

3. Муқоисаи новелла дар адабиёти англис ва тоҷик

Муқоисаи новелла дар ин ду адабиёт нишон медиҳад, ки бо вуҷуди умумиятҳо, фарқиятҳои назаррас низ вуҷуд доранд.

Умумиятҳо:

• ҳаҷми нисбатан кӯтоҳ;
• мутамарказ будани сюжет;
• таъсирбахшии баланди бадеӣ;
• истифодаи камшумори қаҳрамонҳо.

Фарқиятҳо:

Мавзӯъ:

• дар адабиёти англис бештар ба психология ва зиндагии шахсӣ диққат дода мешавад;
• дар адабиёти тоҷик масъалаҳои иҷтимоӣ ва ахлоқӣ бештар инъикос меёбанд.

Услуб:

• услуби англисӣ гуногун ва таҷрибавӣ аст;
• услуби тоҷикӣ содда ва воқеиятнигор мебошад.

Мақсад:

• дар адабиёти англис бештар таъсири эстетикӣ ва фикрӣ;
• дар адабиёти тоҷик аҳамияти тарбиявӣ ва маърифатӣ.

4. Таҳлили намунавии як новелла

Барои дарки беҳтар, метавон ба асарҳои O. Henry назар кард. Дар новеллаҳои ӯ, ба монанди «The Gift of the Magi», мавзӯи муҳаббат ва қурбонӣ бо услуби сода, вале таъсирбахш баён мешавад. Анҷоми ногаҳонии асар хонандаро ба андеша мебарад.

Дар адабиёти тоҷик бошад, асарҳои Sadriddin Ayni намунаи равшани новеллаҳои иҷтимоӣ мебошанд, ки дар онҳо ҳаёти мардум ва мушкилоти ҷомеа инъикос ёфтааст.

Хулоса

Ҳамин тавр, новелла ҳамчун жанри бадеӣ дар адабиёти англис ва тоҷик мавқеи муҳим дорад. Гарчанде ки он дар ин ду адабиёт дар шароити гуногун ташаккул ёфтааст, аммо ҳар ду ба инкишофи он саҳми арзанда гузоштаанд.

Новеллаи англисӣ бештар ба таҳлили рӯҳии инсон ва таҷрибаҳои адабӣ нигаронида шудааст, дар ҳоле ки новеллаи тоҷикӣ бештар хусусияти иҷтимоӣ ва тарбиявӣ дорад. Ин фарқиятҳо аз шароити таърихӣ ва фарҳангии ҳар ду миллат бармеоянд.