Оғози шинохти Рӯдакӣ дар муҳити шарқшиносии Аврупо

Муқаддима

Шинохти Рӯдакӣ дар муҳити илмии Аврупо натиҷаи ташаккули тадриҷии шарқшиносии академӣ дар асрҳои XIX-XX мебошад. Ин раванд дар доираи рушди донишгоҳҳои бузурги Аврупо, ба монанди Берлин, Оксфорд, Париж ва Санкт-Петербург сурат гирифт, ки дар онҳо омӯзиши забонҳои шарқӣ ба як самти мустақили илмӣ табдил ёфт.

Дар марҳилаи ибтидоӣ, образи Рӯдакӣ на дар асоси таҳлили мустақими осори ӯ, балки тавассути манбаъҳои дуюмдараҷа – тазкираҳои адабӣ, хроникаҳои таърихӣ ва иқтибосҳои пароканда шакл гирифт. Ин ҳолат хусусияти асосии шинохти ӯро дар илмҳои аврупоӣ муайян кард: фрагментарӣ будани дониш ва набудани корпуси мукаммали матнҳо.

Дар натиҷа, Рӯдакӣ дар аввал на ҳамчун объекти мустақили таҳқиқоти филологӣ, балки ҳамчун нишонаи таърихии оғози адабиёти форсии нав баррасӣ мегардид.

Мақсади мақола – таҳлили раванди ташаккули образи илмии Рӯдакӣ дар шарқшиносии аврупоии асрҳои XIX – ибтидои XX, муайян намудани манбаъҳои асосии дониш дар бораи ӯ ва арзёбии равишҳои методологии муҳаққиқони аврупоӣ (таърихӣ, лингвистӣ-таърихӣ ва каталогӣ), инчунин ошкор намудани маҳдудиятҳои эпистемологӣ ва текстологии ин марҳила.

Шарқшиносӣ ҳамчун заминаи илмии шинохти Рӯдакӣ

Дар асри XIX шарқшиносӣ дар Аврупо ба як системаи мукаммали академӣ табдил ёфт, ки дар доираи он омӯзиши забонҳо, адабиёт ва таърихи Шарқ ба таври муназзам анҷом дода мешуд. Мактабҳои илмии Олмон (Берлин), Британия (Оксфорд ва Лондон) ва Фаронса (Париж) дар ташаккули методологияи таҳқиқи матнҳои шарқӣ нақши асосӣ доштанд.

Дар ин муҳит, адабиёти форсӣ ҳамчун қисми муҳимми таърихи забонҳои эронӣ баррасӣ мегардид. Аммо равиши таҳқиқ бештар таърихӣ ва типологӣ буд, на матншиносӣ (textual criticism). Аз ин рӯ, шахсиятҳои адабӣ, аз ҷумла Рӯдакӣ, дар системаи умумии таърихи адабиёт ҷой дода мешуданд, на ҳамчун объекти мустақили таҳлили филологӣ.

Муҳаққиқи олмонӣ Theodor Nöldeke дар таҳқиқоти худ оид ба таърихи адабиёти форсӣ онро ба марҳилаҳои инкишофи забонӣ ҷудо намуда, Рӯдакиро ҳамчун оғози давраи назми форсии нав муайян мекунад. Дар ин тасниф, ӯ бештар ба эволютсияи забон такя мекунад, на ба таҳлили мустақими матнҳои шоир.

Манбаъҳои аввалияи дониш дар бораи Рӯдакӣ

Донишҳои шарқшиносони аврупоӣ дар бораи Рӯдакӣ асосан ба манбаъҳои форсии миёнаасрӣ такя доштанд, ки хусусияти таърихӣ ва антологӣ доранд. Аз ҷумла:

Муҳаммад Авфӣ – «Лубоб-ул-албоб»

Давлатшоҳи Самарқандӣ – «Тазкират-уш-шуаро»

Хроникаҳои давраи Сомониён ва баъдӣ

Луғатномаҳо ва маҷмуаҳои адабӣ

Ин манбаъҳо дар асри XIX тавассути тарҷумаҳои шарқшиносон ба муҳити илмии Аврупо ворид гардиданд. Аммо муҳим аст, ки ин маълумот на бевосита, балки чанд маротиба тавассути анъанаи нақл интиқол ёфта буд.

Edward G. Browne дар асари худ «A Literary History of Persia (1902)» Рӯдакиро ҳамчун аввалин намояндаи бузурги назми форсии нав тавсиф мекунад. Аммо худи ӯ таъкид мекунад, ки маълумот дар бораи Рӯдакӣ хеле маҳдуд ва пароканда аст, ки ин ҳолат имкони таҳлили пурраи матншиносиро маҳдуд месозад. Edward Granville Browne таъкид мекунад, ки:

«Rudaki is generally regarded as the first great poet of New Persian literature, though little of his work has survived».

Тарҷумаи илмии ин фикр нишон медиҳад, ки:

«Рӯдакӣ ҳамчун аввалин шоири бузурги адабиёти форсии нав шинохта мешавад, гарчанде аз осори ӯ танҳо қисмати хеле маҳдуд боқӣ мондааст».

Ин нуқта муҳим аст, зеро худи муҳаққиқ эътироф мекунад, ки образи Рӯдакӣ на аз матнҳои пурра, балки аз доираи маҳдуди иттилоот шакл гирифтааст.

Равишҳои илмии шарқшиносони ибтидоӣ

Дар ташаккули образи илмии Рӯдакӣ се равиши асосии шарқшиносии ибтидоӣ муайян карда мешавад:

Равиши таърихӣ [4]

Browne Рӯдакиро дар доираи таърихи умумии адабиёти форсӣ ҷой медиҳад. Дар кори ӯ диққати асосӣ ба тасвири марҳилаҳои рушди адабиёт равона шудааст, на ба таҳлили матнҳои аслӣ.

Равиши лингвистӣ-таърихӣ [8]

Nöldeke ба таҳлили эволютсияи забони форсӣ диққат дода, Рӯдакиро ҳамчун нишонаи гузариш аз забони миёнафорсӣ ба форсии классикӣ баррасӣ мекунад.

Равиши дастнависӣ [6]

Ethé бештар ба ҷамъоварӣ ва тавсифи дастнависҳо машғул буд, ки ин равиш ба ташкили фондҳои бузурги шарқшиносӣ дар Аврупо мусоидат намуд.

Дар маҷмӯъ, ҳамаи ин равишҳо Рӯдакиро ҳамчун объекти таърихи адабиёт мебинанд.

Маҳдудиятҳои эпистемологӣ ва текстологӣ

Шинохти Рӯдакӣ дар муҳити шарқшиносии ибтидоӣ бо як қатор маҳдудиятҳои ҷиддӣ рӯ ба рӯ буд:

1. Фрагментарӣ будани корпуси матнӣ. Аз осори Рӯдакӣ танҳо пораҳои пароканда боқӣ мондаанд, ки дар манбаъҳои дерина сабт шудаанд.
2. Интиқоли ғайримустақими матнҳо. Маълумот тавассути чанд зинаи нақл интиқол ёфта, боиси тағйирот ва таҳрифҳои эҳтимолӣ гардидааст.
3. Набудани таҳрири интиқодии илмӣ. Дар асри XIX ягон нашри критикии пурраи осори Рӯдакӣ вуҷуд надошт, ки таҳқиқоти мустақимро маҳдуд мекард.

Ин омилҳо боис гардиданд, ки муҳаққиқон аз усулҳои реконструксияи матнӣ ва муқоисавӣ истифода баранд, ки баъзан хусусияти гипотетикӣ доштанд.

Jan Rypka Рӯдакиро чунин тавсиф мекунад: “Rudaki stands at the beginning of Persian poetic tradition as a figure more historical than textual.”

«Барқарорсозии корпуси осори Рӯдакӣ вазифаи хеле мураккаб аст, зеро дастнависҳои аслӣ аз байн рафтаанд.»

Ин фикр нишон медиҳад, ки маҳдудияти асосӣ на дар таҳлил, балки дар набудани матни аслӣ мебошад.

Хулоса

Марҳилаи ибтидоии шинохти Рӯдакӣ дар Аврупо бо як қатор хусусиятҳои муайян тавсиф мешавад: афзалияти равиши таърихӣ бар матншиносӣ; такя ба манбаъҳои дуюмдараҷа ва антологӣ; набудани корпуси интиқодии матнҳо; сохтани образи Рӯдакӣ ҳамчун оғози анъанаи адабиёти форсӣ.

Бо вуҷуди ин маҳдудиятҳо, ин марҳила нақши бунёдӣ дар ташаккули рӯдакишиносии минбаъда бозида, заминаи гузариш ба таҳқиқоти текстологӣ ва филологии асри XX-ро фароҳам овард.