Фасоҳат ва ҳикмат дар осори абӯҳилоли аскарӣ

Абӯҳилоли Аскарӣ (вафот дар асри XI милодӣ) аз ҷумлаи донишмандони барҷастаи адабиёти араб аст, ки бо осори худ дар илми бадеъ, луғат ва зарбулмасалҳо ҷойгоҳи хоссае дар таърихи фарҳанги исломӣ касб кардааст. Китоби машҳури ӯ – «Ҷамҳарату-л-амсол» – на танҳо як маҷмӯаи зарбулмасалҳо, балки як асари пурқимати адабӣ мебошад, ки фасоҳати суханро бо ҳикмати зиндагӣ пайваст мекунад. Дар ин китоб, Аскарӣ зарбулмасалҳоро аз манбаъҳои гуногун ҷамъ оварда, онҳоро бо шарҳҳои муфассал ва услуби фасеҳ ба хонандагон пешкаш мекунад. Ҳар зарбулмасал на танҳо як калимаи кӯтоҳ, балки таҷассумгари таҷрибаи иҷтимоӣ, ахлоқӣ ва фарҳангии ҷомеаи араб аст. Аз ҳамин ҷиҳат, «Ҷамҳарату-л-амсол» ба як оинаи тафаккури мардум табдил ёфтааст, ки дар он зебоии сухан ва ҳикмати зиндагӣ ҳамзамон таҷассум меёбанд.

Шиносоӣ бо Абӯҳилоли Аскарӣ. Абӯҳилоли Ҳасан ибни Абдуллоҳи Аскарӣ яке аз донишмандони маъруфи асри IV ҳиҷрӣ (X–XI милодӣ) мебошад, ки дар илми адабиёт, луғат ва бадеъ саҳми бузург гузоштааст. Ӯ дар муҳити илмии Бағдод ва дигар марказҳои фарҳангӣ фаъолият дошт ва бо осори худ дар таърихи адабиёти араб ҷойгоҳи хосса касб кард. Аскарӣ аз ҷумлаи он олимонест, ки ба забон ва фасоҳати арабӣ таваҷҷуҳи амиқ дошт. Осори ӯ, аз ҷумла «Ҷамҳарату-л-амсол», «Саноъатул китоб» ва «Таҳсинул луғат», баёнгари онанд, ки ӯ забонро на танҳо воситаи гуфтор, балки як санъати комил медонист. Дар осораш, Аскарӣ ҳамеша кӯшиш мекард, ки зебоии суханро бо ҳикмат ва маънӣ пайваст намояд.

Арзиши шахсияти илмии Аскарӣ. Абӯҳилоли Аскарӣ шахсияте буд, ки ҳам забоншинос, ҳам адабиётшинос, ва ҳам муаррих ба ҳисоб мерафт. Ӯ зарбулмасалҳоро на танҳо ҷамъ овард, балки онҳоро бо шарҳҳои муфассал ва таҳлилҳои адабӣ муаррифӣ кард. Ин равиш нишон медиҳад, ки Аскарӣ суханро ҳамчун як мероси фарҳангӣ ва ахлоқӣ арзёбӣ менамуд. Таъсир ба адабиёти баъдӣ. Осори Аскарӣ ба муҳаққиқон ва донишмандони баъдӣ роҳ кушод, то зарбулмасалҳоро ҳамчун як жанри мустақил омӯзанд. «Ҷамҳарату-л-амсол» ба фарҳангҳои дигар, аз ҷумла форсӣ ва туркӣ, таъсир гузошт ва бисёре аз зарбулмасалҳо ба забонҳои дигар роҳ ёфтанд. Услуби фасеҳ ва таҳлили ҳикматомези ӯ намунаи олии адабиёти классикӣ ба ҳисоб меравад.

«Ҷамҳарату-л-амсол» ҳамчун асари фасоҳат. Асари Абӯҳилоли Аскарӣ на танҳо як маҷмӯаи зарбулмасалҳо, балки намунаи олии фасоҳати сухан ва санъати бадеъ дар адабиёти араб аст. Аскарӣ зарбулмасалҳоро бо зебоии услуб, фасоҳати калима ва шарҳи муфассал ба хонандагон пешкаш мекунад, ки он китобро аз як луғати одӣ ба як асари адабӣ ва фарҳангӣ табдил додааст.

1. Услуби фасеҳ ва зебоии сухан: Аскарӣ дар шарҳи зарбулмасалҳо аз калимаҳои фасеҳ ва ибораҳои пурмаъно истифода мебарад. Ӯ кӯшиш мекунад, ки маънои ҳар мақолро бо зебоии сухан равшан созад. Ин равиш нишон медиҳад, ки барои ӯ сухан на танҳо воситаи гуфтор, балки як ҳунар ва санъат аст. Мисол: «الصديق وقت الضيق» – Дӯст дар вақти тангӣ шинохта мешавад («Ҷамҳарату-л-амсол», ҷ.1, саҳ. 145).

Аскарӣ меорад, ки дӯстӣ танҳо дар замони осоиш маълум намешавад, балки дар ҳолати тангӣ ва мушкилот арзиши ҳақиқии он ошкор мегардад. Ӯ бо услуби фасеҳ ва мисолҳои таърихӣ маънои онро равшан месозад.

2. Санъатҳои бадеӣ дар шарҳҳо. Дар китоб санъатҳои бадеӣ, аз ҷумла ташбеҳ, истиора ва киноя ба таври васеъ истифода шудаанд. Масалан, бисёре аз зарбулмасалҳо бо ташбеҳҳои зебо шарҳ ёфтаанд, ки хонандаро ба тафаккур ва зебоандешӣ водор месозанд. Мисол:

Ташбеҳ: «الصبر مفتاح الفرج» (Сабр калиди раҳоист) («Ҷамҳарату-л-амсол», ҷ.1, саҳ. 112).

Аскарӣ сабрро ба калид ташбеҳ мекунад, ки дари мушкилотро мекушояд. Ин ташбеҳ фасоҳати суханро бо ҳикмати зиндагӣ пайваст мекунад.

Истиора: «العلم نور» (Дониш нур аст) («Ҷамҳарату-л-амсол», ҷ.2, саҳ. 57).

Дониш ба нур истиора шудааст, ки роҳи зиндагиро равшан мекунад. Ин истиора зебоии суханро бо маънои амиқ муттаҳид месозад.

Киноя (дӯстӣ дар тангӣ ошкор мешавад): «الصديق وقت الضيق» (Дӯст дар вақти тангӣ шинохта мешавад) («Ҷамҳарату-л-амсол», ҷ.1, саҳ. 145).

Ин киноя баён мекунад, ки арзиши ҳақиқии дӯстӣ танҳо дар ҳолати мушкил ошкор мегардад. Аскарӣ бо фасоҳати сухан маънои онро равшан месозад.

Муқобила (зидият дар сухан): «من جد وجد» (Ҳар кас кӯшиш кунад, меёбад) («Ҷамҳарату-л-амсол», ҷ.1, саҳ. 89).

Дар ин зарбулмасал муқобилаи маъноӣ истифода шудааст: кӯшиш ва ёфтани натиҷа. Ин санъат ба сухан қувваи таъсирбахш медиҳад.

Иҳом (ишора ба маънои дугона): «الوقت كالسيف إن لم تقطعه قطعك» (Вақт мисли шамшер аст: агар онро набурӣ, туро мебурад) («Ҷамҳарату-л-амсол», ҷ.2, саҳ. 203).

Дар ин зарбулмасал иҳом истифода шудааст: вақт ҳам ба маънои абстрактӣ ва ҳам ба маънои амалӣ ишора мекунад. Ин санъат хонандаро ба тафаккур водор месозад.

3. Пайвасти фасоҳат ва ҳикмат. Фасоҳат дар «Ҷамҳарату-л-амсол» ҳамеша бо ҳикмат пайваст аст. Яъне, зебоии сухан танҳо барои зебоӣ нест, балки барои расонидани маънои амиқ ва ахлоқӣ хизмат мекунад. Ҳар зарбулмасал бо фасоҳати сухан ба хонанда дарси зиндагӣ медиҳад.

4. Намунаҳои зарбулмасалҳо. Аскарӣ бисёре аз зарбулмасалҳоро бо ҳикояҳо ва ривоятҳои кӯтоҳ шарҳ медиҳад. Ин равиш китобро ҷолиб ва омӯзанда месозад. Масалан, зарбулмасале, ки ба сабр ва таҳаммул ишора мекунад, бо ҳикояи таърихӣ шарҳ ёфтааст, то хонанда маънои амиқи онро дарк кунад.

5. Арзиши фасоҳат дар китоб. Фасоҳати Аскарӣ китобро ба як дастури адабӣ табдил додааст. Он барои донишмандон ва муҳаққиқон намунаи олии услуби сухан аст ва барои хонандагони оддӣ як манбаи ҳикмат ва ахлоқ.

Ҳикмат дар осори Аскарӣ.

1. Зарбулмасал ҳамчун таҷрибаи зиндагӣ. Аскарӣ зарбулмасалҳоро ҳамчун таҷассумгари таҷрибаи иҷтимоӣ ва ахлоқии мардум муаррифӣ мекунад. Ҳар мақол як хулосаи зиндагӣ аст, ки аз таҷрибаи наслҳо ба вуҷуд омадааст. Масалан, зарбулмасалҳо дар бораи сабр, таҳаммул ва адолат ба хонанда дарси ахлоқӣ медиҳанд.
2. Ҳикматҳои ахлоқӣ ва иҷтимоӣ. Бисёре аз зарбулмасалҳо ба арзишҳои ахлоқӣ ишора мекунанд: ростгӯӣ, адолат, сабр, вафо. Зарбулмасалҳо инчунин таҷрибаи иҷтимоиро инъикос мекунанд: муносибати байни одамон, муносибати ҳоким ва мардум, ва аҳамияти дӯстӣ. Аскарӣ бо фасоҳати сухан маънои онҳоро равшан месозад, то хонанда аз ҳар мақол дарси зиндагӣ бигирад.
3. Ҳикмат ҳамчун василаи таълим. «Ҷамҳарату-л-амсол» на танҳо барои хонандагони одӣ, балки барои донишмандон низ як манбаи таълимӣ аст. Зарбулмасалҳо бо шарҳҳои муфассал ба як китоби дарсӣ табдил ёфтаанд, ки дар он фасоҳат ва ҳикмат ҳамзамон таҷассум меёбанд.
4. Арзиши фарҳангӣ ва илмӣ. Китоб ба муҳаққиқон имконият медиҳад, ки тафаккури мардум ва фарҳанги арабро омӯзанд. Ҳикматҳои овардашуда ба фарҳангҳои дигар низ роҳ ёфтаанд ва ба адабиёти форсӣ ва туркӣ таъсир гузоштаанд. «Ҷамҳарату-л-амсол» то имрӯз ҳамчун манбаи муҳими омӯзиши забон ва фарҳанг истифода мешавад.

Ҳикмат дар «Ҷамҳарату-л-амсол» таҷассумгари таҷрибаи зиндагӣ ва ахлоқ аст, ки бо фасоҳати сухан ба хонанда расонида мешавад. Абӯҳилоли Аскарӣ бо ин асар на танҳо зарбулмасалҳоро ҷамъ овард, балки онҳоро ба як дастури ахлоқӣ ва адабӣ табдил дод, ки то имрӯз арзиши илмӣ ва фарҳангии худро нигоҳ доштааст.

Асари Абӯҳилоли Аскарӣ на танҳо як маҷмӯаи зарбулмасалҳо, балки як манбаи илмӣ ва адабӣ мебошад, ки то имрӯз аҳамияти худро нигоҳ доштааст. «Ҷамҳарату-л-амсол» бо фасоҳати сухан ва истифодаи санъатҳои бадеӣ китобро ба як асари адабӣ табдил додааст. Зарбулмасалҳо бо шарҳҳои муфассал ва ҳикояҳои кӯтоҳ ба хонанда на танҳо маъно, балки зебоии суханро мерасонанд. Китоб намунаи равшани услуби адабиёти классикии араб аст, ки дар он фасоҳат ва ҳикмат ҳамзамон таҷассум ёфтаанд.

1. Арзиши илмӣ. Китоб барои муҳаққиқон як манбаи луғавӣ ва фарҳангӣ мебошад. Зарбулмасалҳо баёнгари тафаккури мардум ва таҷрибаи иҷтимоӣ мебошанд. Аскарӣ бо шарҳи муфассал ва таҳлили зарбулмасалҳо ба таҳаввули илми бадеъ ва луғатшиносӣ саҳми бузург гузоштааст. «Ҷамҳарату-л-амсол» ба муҳаққиқон имконият медиҳад, ки забон ва фарҳанги арабро дар сатҳи амиқ омӯзанд.
2. Таъсир ба адабиёти баъдӣ. Китоб ба адабиёти форсӣ ва туркӣ таъсир гузоштааст. Бисёре аз зарбулмасалҳо ба ин забонҳо роҳ ёфтаанд. Муҳаққиқони муосир аз китоб барои таҳқиқи жанри амсол ва ҳикмат истифода мекунанд. Дар тадқиқоти илмӣ, «Ҷамҳарату-л-амсол» ҳамчун як энсиклопедияи зарбулмасалҳо арзёбӣ мешавад.
3. Арзиши фарҳангӣ ва иҷтимоӣ. Зарбулмасалҳо таҷрибаи зиндагӣ ва ахлоқро инъикос мекунанд. Китоб ба хонанда дарси ахлоқ, сабр ва зебоандешӣ медиҳад. «Ҷамҳарату-л-амсол» ба як ойинаи фарҳанги араб ва ислом табдил ёфтааст. Арзиши адабӣ ва илмии «Ҷамҳарату-л-амсол» дар он аст, ки китоб фасоҳат ва ҳикматро ба ҳам пайваст карда, зарбулмасалҳоро ба як асари пурқимати адабӣ ва фарҳангӣ табдил додааст. Абӯҳилоли Аскарӣ бо ин асар наслҳои ояндаро бо зебоии сухан ва ҳикмати зиндагӣ ошно кардааст ва онро ба як манбаи омӯзишӣ ва ахлоқӣ табдил додааст.

Ҳамин тариқ, «Ҷамҳарату-л-амсол» ойинаи тафаккури мардум ва таҷрибаи зиндагӣ аст, ки бо фасоҳати сухан ва ҳикмати амиқ ба хонанда расонида мешавад. Абӯҳилоли Аскарӣ бо ин асар на танҳо зарбулмасалҳоро ҳифз кард, балки онҳоро ба як дастури ахлоқӣ, адабӣ ва фарҳангӣ табдил дод. Аз ин рӯ, омӯзиши он барои муҳаққиқон ва дӯстдорони адабиёти классикӣ аҳамияти хосса дорад.