Ташаккули салоҳиятҳои педагогӣ ва методӣ дар тайёрии омӯзгорони физика

Тайёрии касбии омӯзгорони физика дар шароити муосир бояд ба талаботи рушди ҷомеаи иттилоотӣ мутобиқ бошад. Тағйироти босуръати технологӣ ва талаботи нави бозори меҳнат зарурати таҷдиди низоми таҳсилоти олиро ба миён овардааст. Омӯзгори муосир бояд на танҳо донишманд, балки дорои малакаҳои амалӣ, тафаккури эҷодӣ ва қобилияти истифодаи технологияҳои рақамӣ бошад. Дар ин замина, дар сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба рушди соҳаи маориф ва махсусан ба баланд бардоштани сифати таълими фанҳои дақиқ таваҷҷуҳи доимӣ зоҳир мегардад. Пешвои миллат пайваста таъкид менамоянд, ки пешрафти давлат ба рушди илмҳои табиатшиносӣ ва фанҳои дақиқ вобаста буда, бе кадрҳои баландихтисоси ин самт пешрафти устувори иқтисод ва технология имконнопазир аст [4].

Дар ҳамин замина, солҳои охир аз ҷониби Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон ба рушди фанҳои дақиқ таваҷҷуҳи махсус дода шудааст. Аз ҷумла, эълон гардидани солҳои рушди фанҳои дақиқ, риёзӣ ва табиатшиносӣ дар системаи маориф (дар солҳои 2020 - 2025) ҳамчун иқдоми муҳими стратегӣ барои баланд бардоштани сифати таълим, ҷорӣ намудани усулҳои инноватсионӣ ва тақвияти омӯзиши фанҳои физика, математика, химия ва биология хизмат намуд [1].

Вазорати маориф ва илм дар доираи ин сиёсати давлатӣ тадбирҳои мушаххасро амалӣ карда истодааст, аз ҷумла навсозии стандартҳои таълимӣ, таъмини муассисаҳои таълимӣ бо таҷҳизоти муосири лабораторӣ, ҷорӣ намудани технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ ва такмили ихтисоси омӯзгорон. Ҳадафи асосӣ аз ин иқдомҳо баланд бардоштани сатҳи дониш ва салоҳияти хатмкунандагон дар самти фанҳои дақиқ мебошад.

Ҳамин тавр, сиёсати маорифпарваронаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва дастгирии пайвастаи Вазорати маориф ва илм дар самти рушди фанҳои дақиқ заминаи устувор барои такмили низоми тайёрии касбии омӯзгорони физика фароҳам оварда, ба омодасозии мутахассисони ҷавобгӯ ба талаботи ҷомеаи муосир мусоидат менамояд [2].

Объекти тадқиқот раванди тайёрии касбии омӯзгорони ояндаи физика дар муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ мебошад, ки ҳамчун низоми мураккаби педагогӣ, методӣ ва ташкилӣ баррасӣ мегардад. Ин раванд тамоми марҳилаҳои омодасозии донишҷӯёнро аз азхудкунии донишҳои назариявӣ то ташаккули малакаҳои амалӣ ва таҷрибаи педагогӣ дар бар гирифта, ба рушди шахсияти касбии омӯзгор нигаронида шудааст.

Предмети тадқиқот роҳҳо, воситаҳо ва усулҳои ташаккули салоҳиятҳои касбии омӯзгорони физика мебошад. Дар ин замина, диққати асосӣ ба ҷустуҷӯи усулҳои самараноки таълим, истифодаи технологияҳои муосири педагогӣ ва ҳамгироии донишҳои фаннӣ бо фаъолияти амалӣ равона карда шудааст.

Мақсади тадқиқот такмил додани мазмун, сохтор ва методикаи тайёрии касбии омӯзгорони физика дар шароити муосири рушди таҳсилоти олӣ мебошад. Дар ин раванд, баланд бардоштани сифати омодасозии мутахассисон, ташаккули салоҳиятҳои касбӣ ва мутобиқсозии раванди таълим ба талаботи ҷомеаи иттилоотӣ ҳамчун самтҳои асосӣ баррасӣ мегарданд.

Вазифаҳои тадқиқот чунин муайян карда шуданд:

• таҳлили асосҳои назариявии тайёрии касбии омӯзгорони физика дар заминаи адабиёти илмӣ ва таҷрибаи пешқадами педагогӣ;
• муайян намудани маҷмӯи салоҳиятҳои асосии касбӣ, ки барои фаъолияти самараноки омӯзгори физика заруранд;
• таҳия ва асоснок намудани модели муосири тайёрии омӯзгорони физика дар асоси муносибати салоҳиятнокӣ;
• санҷиши таҷрибавии самаранокии модели пешниҳодшуда дар раванди таълим ва таҳлили натиҷаҳои бадастомада.

Дар ҷараёни тадқиқот маҷмӯи усулҳои илмӣ истифода гардид, ки ба таъмини эътимоднокии натиҷаҳо мусоидат менамоянд [5]. Аз ҷумла:

• таҳлили адабиёти илмӣ ва методӣ, ки барои омӯзиши таҷрибаи ватанӣ ва хориҷӣ дар соҳаи тайёрии омӯзгорон хизмат намуд;
• мушоҳидаи педагогӣ, ки барои омӯзиши раванди воқеии таълим ва фаъолияти донишҷӯён истифода шуд;
• таҷрибаи педагогӣ, ки имкон дод самаранокии усулҳои пешниҳодшуда дар амал санҷида шавад;
• пурсиш ва санҷиши донишҷӯён, ки барои муайян намудани сатҳи салоҳиятҳои касбӣ истифода гардид;
• таҳлили оморӣ, ки барои коркард ва муқоисаи натиҷаҳои бадастомада хизмат намуд.

Ҳамин маҷмӯи методҳо имконият дод, ки раванди тайёрии касбии омӯзгорони физика ҳамаҷониба таҳлил гардида, роҳҳои самараноки такмили он муайян карда шаванд.

Модели таҳияшуда аз се ҷузъ иборат аст:

1. Ҷузъи назариявӣ;
2. Ҷузъи амалии таълим;
3. Ҷузъи технологӣ.

Ин модел ба ҳамгироии дониш ва амалия асос ёфтааст.

Тадқиқоти таҷрибавӣ дар ду гурӯҳи донишҷӯён гузаронида шуд:

• гурӯҳи назоратӣ;
• гурӯҳи таҷрибавӣ.

Дар гурӯҳи таҷрибавӣ усулҳои интерактивӣ ва технологияҳои рақамӣ истифода шуданд.

Натиҷаҳо чунин шуданд:

• сатҳи дониш 25 - 30% баланд шуд;
• фаъолнокии донишҷӯён афзуд;
• малакаҳои амалӣ рушд ёфтанд.

Ин нишон медиҳад, ки модели пешниҳодшуда самаранок мебошад.

НАМУНАИ ДАРСИ 1. Мавзуъ: Қонуни Архимед.

Формула: F_A = \rho g V

Раванди дарс:

• таҷриба бо ҷисм дар моеъ;
• ченкунии қувва;
• таҳлил ва хулоса.

НАМУНАИ ДАРСИ 2. Мавзуъ: Энергияи кинетикӣ.

E_k = \frac{mv^2}{2}

Марҳилаҳо:

• шарҳи назариявӣ;
• мисолҳои ҳисобӣ;
• кори гурӯҳӣ.

Навгониҳои асосии тадқиқот чунинанд:

1. Модели интегралии тайёрии омӯзгор таҳия гардид.
2. Методикаи ҳамгироии назария ва амалия пешниҳод шуд.
3. Нақши технологияҳои рақамӣ асоснок карда шуд.
4. Системаи дарсҳои интерактивӣ таҳия гардид.
5. Шартҳои педагогии самаранокӣ муайян шуданд.

Натиҷаҳои тадқиқот метавонанд:

• дар донишгоҳҳо истифода шаванд;
• барои омӯзгорони мактаб муфид бошанд;
• дар такмили барномаҳо татбиқ гарданд [3; 2].

Таҳлил нишон медиҳад, ки истифодаи усулҳои интерактивӣ ва технологияҳои рақамӣ ба рушди салоҳиятҳои касбӣ мусоидат мекунад. Донишҷӯён бештар фаъол гардида, малакаҳои амалӣ беҳтар мешаванд. Тайёрии касбии омӯзгорони физика бояд ба асосҳои салоҳиятнокӣ, истифодаи технологияҳои муосир ва таҷрибаи амалӣ такя намояд. Модели пешниҳодшуда самаранок буда, метавонад дар низоми таҳсилоти олӣ татбиқ гардад.