Таҷассуми образи зан-модар дар ашъори Фарзонаи Хуҷандӣ ва масъалаҳои тарҷумаи он (дар мисоли забонҳои англисӣ ва чинӣ)

Муқаддима

Дар таърихи адабиёти тоҷик образи модар ҳамеша ҷои марказиро ишғол мекард, аммо дар назми Фарзонаи Хуҷандӣ ин образ бо тобишҳои нави фалсафӣ ва иҷтимоӣ зуҳур намуд. Фарзона тавонист зани муосири тоҷикро на танҳо ҳамчун мураббӣ, балки ҳамчун як нерӯи созандаи коинот муаррифӣ кунад. Тавре ки доктори илмҳои филологӣ, профессор М. Раҷабзод қайд мекунад: «Фарзона дар васфи модар аз доираи тасвирҳои маъмулӣ фаротар рафта, ӯро ба дараҷаи як падидаи кайҳонӣ мебардорад» [2, с. 45].

Таҳқиқи ин образ дар заминаи тарҷума ба забонҳои англисӣ ва чинӣ аҳамияти хос дорад, зеро ин ду забон намояндаи ду тамаддуни бузурги ҷаҳонӣ буда, муносибати онҳо ба мафҳуми «Зан» ва «Модар» аз ҳам фарқ мекунад.

1. Консепсияи Модар дар назми Фарзона

Дар шеъри Фарзона, модар рамзи рӯшанӣ ва нуқтаи пайвастшавии замин бо осмон аст. Ӯ дар яке аз байтҳои маъруфаш мегӯяд:

Модарам, эй қиблаи умеди ман,

Нури ту бошад тулӯи иди ман [1, с. 12].

Дар ин ҷо истифодаи калимаи «қибла» бисёр нуктаи ҳассос аст. Дар фарҳанги исломӣ қибла самти ниёиш аст ва Фарзона бо ин истиора модарро ба дараҷаи эътиқод мебардорад.

Тарҷума ба англисӣ:

My mother, O the Qibla of my hope,

Your radiance is the dawn of my celebration.

Тарҷума ба чинӣ:

母亲，您是我希望的归依处，

(Mǔqīn, nín shì wǒ xīwàng de guīyī chù,)

您的光芒是我节日的黎明。

(Nín de guāngmáng shì wǒ jiérì de límíng.)

Таҳлили тарҷумонӣ:

Ҳангоми тарҷума ба забони англисӣ, вожаи «Qibla» аксаран бо шарҳ (footnote) оварда мешавад. Тарҷумон Р. Девис дар мақолаи худ мегӯяд, ки нигоҳ доштани истилоҳоти мазҳабӣ дар тарҷумаи шеъри шарқӣ «рӯҳи матни аслро ҳифз мекунад» [4, с. 88].

Дар забони англисӣ истифодаи калимаҳои классикӣ ба монанди "radiance" ба ҷои "light" ё "destiny" ба ҷои "fate" ба матн ҷозибаи шеърӣ мебахшад.

Дар забони чинӣ: Истифодаи иероглифи 母亲 (Mǔqīn) ба ҷои калимаи оддии 妈妈 (Māma) дар тарҷума муҳим аст, зеро он оҳанги баланди адабӣ ва эҳтиромро ифода мекунад, ки ба услуби Фарзона мувофиқ аст.

Дар забони чинӣ мафҳуми «圣地» (Shèngdì – Сарзамини муқаддас) истифода мешавад, ки барои хонандаи чинӣ наздиктар аст, зеро дар фалсафаи Конфутсий эҳтироми волидайн （孝-xiao) рукни асосӣ мебошад.

2. Зан ҳамчун рамзи ҳаёт ва ҷасорат

Фарзона дар ашъораш занро танҳо дар доираи рӯзгор тасвир намекунад. Ӯ занро оташе медонад, ки ҷаҳонро аз сардӣ наҷот медиҳад:

Зан агар оташ намешуд, зиндагӣ ях менамуд,

Дар ҷаҳони тира инсон роҳи худ гум менамуд [3, с. 56].

Тарҷумаи англисӣ

If woman were not fire, life would be frozen,

In a dark world, humanity would lose its way.

Тарҷума ба чинӣ:

若女子不是火，生命将成冰，

(Ruò nǚzǐ bùshì huǒ, shēngmìng jiāng chéng bīng,)

在这黑暗世界，人类将迷失方向。

(Zài zhè hēi'àn shìjiè, rénlèi jiāng míshī fāngxiàng.)

​Муқоиса дар забонҳои англисӣ ва чинӣ:

Дар тарҷумаи англисии ин байт («If woman were not fire...»), тарҷумонҳо кӯшиш мекунанд, ки тазоди (antithesis) оташ ва ях-ро нигоҳ доранд. Ин тазод дар адабиёти англисзабон низ машҳур аст.

Дар забони чинӣ иероглифи «火» (Huǒ - оташ) ва «冰» (Bīng - ях) истифода мешавад. Чуноне ки олими чинӣ Ли Ванг менависад: «Дар шеъри Фарзона мо мувозинати комили энергияҳои ҷаҳониро мебинем» [5, с. 112].

Байти дигар дар бораи меҳр ва сарнавишт

Дасти модар домани боғи биҳишт,

Меҳри модар сарнавишти мо навишт.

Тарҷума ба англисӣ:

A mother's hand is the hem of paradise's garden,

A mother's love (and sun) has written our destiny.

Тарҷума ба чинӣ:

母亲的手是天堂花园的衣襟，

(Mǔqīn de shǒu shì tiāntáng huāyuán de yījīn,)

母亲的慈爱（与阳光）谱写了我们的命运。

(Mǔqīn de cí'ài (yǔ yángguāng) pǔxiěle wǒmen de mìngyùn.)

Дар ин ҷо калимаи «Меҳр» ду маъно дорад: Муҳаббат ва Офтоб. Адабиётшинос Х. Шарифов таъкид мекунад, ки ин гуна калимаҳо «ҷавҳари забони мост» [8, с. 210], ки интиқоли он ба забонҳои дигар маҳорати баланди филологиро талаб мекунад.

3. Таҳлили муқоисавии лексикӣ-семантикӣ

Яке аз мушкилоти асосӣ дар тарҷумаи ашъори Фарзона ба забони чинӣ ин интиқоли бисёрҷабҳагии калимаҳост.

Ҳангоми интиқоли ашъори Фарзона, ки маъмулан дар қолабҳои классикии арӯз ва қофиябандӣ (масалан, ғазал ё рубоӣ) эҷод шудаанд, тарҷумонҳо ба мушкили интиқоли шакл рӯ ба рӯ мешаванд.

3.1. Истифодаи верлибр дар забони англисӣ

Дар тарҷумаҳои англисӣ, тарҷумонҳо аксаран аз услуби верлибр (free verse) ё шеъри озод истифода мебаранд. Тавре ки муҳаққиқ Р. Девис қайд мекунад, кӯшиши нигоҳ доштани қофияи қатъии шарқӣ дар англисӣ метавонад ба сунъӣ шудани забони шеър оварда расонад [4, с. 92].

Мисол: Дар тарҷумаи байти "Зан агар оташ намешуд...", тарҷумон ба ҷои ҷустуҷӯи қофия, ба нигоҳ доштани ритми дохилӣ ва тасвирсозӣ такя мекунад. Ин имкон медиҳад, ки умқи фалсафии образи зан бе халал ба хонанда расад.

3.2. Нақши ченю (成语) дар тарҷумаи чинӣ

Дар забони чинӣ бошад, барои ифодаи мафҳумҳои баланди ахлоқӣ ва образи модар, тарҷумонҳо аз ченюҳо (Chengyu) – ибораҳои рехтаи чорҳиҷоие, ки реша дар таърих ва адабиёти классикии Чин доранд, истифода мебаранд.

Масалан, ҳангоми тарҷумаи байти "Дасти модар домани боғи биҳишт...", метавонад ченюи «大爱无疆» (Dà'ài wújiāng) – «муҳаббати бузург марз надорад» ё «含辛茹苦» (Hánxīnrúkǔ) – «таҳаммули сахтиҳо барои тарбияи фарзанд» истифода шавад.

Чуноне ки олими чинӣ Ли Ванг таъкид мекунад, истифодаи ченю ба шеъри тарҷумашуда ранги «миллӣ» ва «асил» мебахшад, ки барои хонандаи чинӣ хеле маҳрам аст [5, с. 140].

Ин усул (ченю) ба матни чинӣ ҳамон вазн ва шукӯҳеро медиҳад, ки дар матни аслии тоҷикӣ тавассути вазни арӯз эҳсос мешавад.

Хулоса, образи зан-модар дар эҷодиёти Фарзонаи Хуҷандӣ як образи бисёрпаҳлӯ буда, аз марзҳои миллӣ берун баромадааст. Таҳқиқи муқоисавӣ нишон дод, ки тарҷума ба забонҳои англисӣ ва чинӣ на танҳо як раванди лингвистӣ, балки «муколамаи тамаддунҳо» мебошад.