Назаре ба эҷодиёти Абӯҳилоли Аскарӣ

Абӯҳилоли Аскарӣ (тақр. 900-1010 м.) яке аз бузургтарин олимони давраи Аббосиён буд, ки бо осори худ дар забоншиносӣ, адабиёт ва балоғат ҷойгоҳи устувор пайдо кард. Мақолаи илмӣ дар бораи ӯ бояд зиндагӣ, осор ва саҳми назарии ӯро бо такя ба манбаъҳои классикӣ ва тадқиқоти муосир муфассал шарҳ диҳад.

1. Зиндагӣ ва заминаи таърихӣ. Номи ӯ Абӯ Ҳилол ал-Ҳасан ибни Абдуллоҳ ибни Саҳл ибни Саид ибни Яҳё ибни Миҳрон ал-Аскарӣ буда, дар Мукрами Хузистон (Эрон) ба дунё омадааст.

Абӯҳилоли Аскарӣ дар асри IV ҳиҷрӣ / асри X милодӣ зиндагӣ ва фаъолият дошт, ки ба давраи ҳукмронии Аббосиён ва нуфузи Бувайҳиён рост меояд. Ӯ дар муҳити пур аз баҳсҳои илмӣ ва адабӣ ба камол расид ва аз устодони маъруфи замон, аз ҷумла амаки модари худ Абӯ Аҳмад ал-Аскарӣ, ки адиб ва муҳаддис буд, илм омӯхт. Ин робита бо устодон ба ташаккули ҷаҳонбинии илмии ӯ таъсири амиқ гузошт.

Дар баробари фаъолияти илмӣ, муддате ба тиҷорати матоъ машғул буд, ки ин нишон медиҳад, ӯ шахсияти бисёрҷониба ва амалгаро буд. Бо вуҷуди ин, Аскарӣ истиқлолияти илмии худро аз ҳокимон ҳифз кард ва ба ҳимояти мустақими онҳо такя накард. Ин мавқеи мустақилона ба ӯ имкон дод, ки осори худ бо озодии фикрӣ ва бе таъсири сиёсӣ таълиф намояд.

Ҳамин тавр, зиндагӣ ва фаъолияти Абӯҳилоли Аскарӣ намунаи равшани олимест, ки дар муҳити сиёсӣ ва иҷтимоии мураккаб тавонист истиқлолияти илмии худро ҳифз кунад ва дар таърихи адабиёт ва забоншиносии арабӣ ҷойгоҳи устувор пайдо намояд.

2. Абӯҳилоли Аскарӣ зиёда аз бист асар таълиф кардааст, ки бисёре аз онҳо то имрӯз боқӣ мондаанд ва дар илми забоншиносӣ, адабиёт ва тафсир аҳамияти хос доранд. Аз ҷумла:

“Китобу-с-синоъатайн” яке аз муҳимтарин осори Абӯҳилоли Аскарӣ ба шумор меравад, ки дар соли 394 ҳиҷрӣ таълиф шудааст. Мавзӯи асосии китоб омӯзиши ду санъат – шеър ва наср – мебошад. Аскарӣ дар муқаддимаи китоб таъкид мекунад, ки ҳар ду санъат арзиши баробар доранд ва шоирон набояд насрро камтар аз шеър бидонанд. Ӯ бо овардани мисолҳои Қуръонӣ, ҳадисӣ ва адабӣ нишон медиҳад, ки санъатҳои балоғат дар ҳар ду шакли баён ҳузур доранд. Муҳтавои китоб аз фаслҳои гуногун иборат аст, ки ҳар яке ба як санъати балоғатӣ бахшида шудааст: истиора, ташбеҳ, маҷоз, мубалаға ва ғайра. Масалан, дар фасли истиора, Аскарӣ ояти «وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا» (Марям: 4) – «Сар аз сафедӣ аланга зад» –ро намунаи истиораи олиҷаноб меорад ва онро бо байтҳои шоирони ҷоҳилия муқоиса мекунад (Аскарӣ, Китобу-с-Синоъатайн, саҳ.16).

Дар фасли ташбеҳ, ӯ мисолҳои шоиронро меорад ва нишон медиҳад, ки ташбеҳ на танҳо барои зебоии сухан, балки барои равшан кардани маъно истифода мешавад. Дар фасли мубалаға, Аскарӣ ба байтҳои Мутанаббӣ такя мекунад ва нишон медиҳад, ки мубалаға метавонад ҳам санъати зебоӣ ва ҳам воситаи таъсиргузорӣ бошад.

Арзиши илмии китоб дар он аст, ки он аввалин асарест, ки шеър ва насрро дар як сатҳ қарор медиҳад ва барои ташаккули илм ал-балоға заминаи назариявӣ фароҳам меорад. Ин китоб ба олимони баъдӣ, аз ҷумла Саккакӣ ва Ҷурҷонӣ, таъсири амиқ гузоштааст. Ҳамчунин, Китобу-с-синоъатайн намунаи равшани истифодаи Қуръон ҳамчун меъёри балоғат дар адабиёти арабӣ мебошад (Аскарӣ, Китобу-с-синоъатайн, саҳ.67).

Бо ҳамин, метавон гуфт, ки ин асар на танҳо дастури балоғат, балки як манбаи назариявӣ барои таҳқиқи адабиёт ва забоншиносӣ дар асрҳои баъдӣ гардид.

“Девону-л-маъонӣ”. “Девону-л-маъонӣ” яке аз осори муҳим ва назариявии Абӯҳилоли Аскарӣ мебошад, ки ба мавзӯи лексикология ва маъношиносӣ бахшида шудааст. Дар ин китоб, муаллиф ба таҳқиқи нозукиҳои маънои калимаҳо ва фарқҳои байни вожаҳои наздикмаъно машғул мешавад. Аскарӣ бар он аст, ки ҳар калима сояи маънои хоси худро дорад ва муродифоти комил вуҷуд надорад.

Муҳтавои китоб аз фаслҳои мухталиф иборат аст, ки дар онҳо калимаҳо ва ибораҳои арабӣ бо мисолҳои шеърӣ ва насрӣ шарҳ дода мешаванд. Масалан, ӯ фарқ мегузорад байни «ҳубб» ва «ишқ»: аввалӣ маънои муҳаббати умумӣ дорад, дар ҳоле ки дувумӣ ба шиддати муҳаббат ишора мекунад. Барои исботи ин фарқият, Аскарӣ байтҳои шоирони маъруфро меорад ва нишон медиҳад, ки истифодаи дуруст ва мувофиқ ба маънои калимаҳо чӣ гуна ба зебоии сухан таъсир мерасонад (Аскарӣ, Девону-л-маъонӣ, саҳ.34).

Дар фаслҳои дигар, ӯ калимаҳои динӣ ва ҳуқуқиро таҳлил мекунад, масалан фарқи «илм» ва «маърифат», ё «ғадоб» ва «сухт». Ин таҳлилҳо на танҳо барои забоншиносӣ, балки барои тафсири Қуръон низ аҳамияти калон доранд, зеро бисёре аз калимаҳои Қуръонӣ дорои маъноҳои наздик, вале бо тафовути нозук мебошанд (Аскарӣ, Девону-л-маъонӣ, саҳ.83).

Арзиши илмии китоб дар он аст, ки он ба таҳаввули семантикаи классикӣ замина гузоштааст ва ба олимони баъдӣ, аз ҷумла Суютӣ ва Ибни Фарис, таъсири амиқ расондааст. Девону-л-маъонӣ на танҳо як луғатнома, балки як дастури назариявӣ барои дарки маъно ва истифодаи калимаҳо дар адабиёти арабӣ мебошад.

Бо ҳамин, метавон гуфт, ки ин асар ба забоншиносӣ ва адабиётшиносӣ саҳми назаррас гузошта, то имрӯз ҳамчун манбаи муҳими таҳқиқоти академикӣ истифода мешавад.

“Ҷамҳарату-л-амсол”. Ҷамҳарату-л-амсол яке аз муҳимтарин осори Абӯҳилоли Аскарӣ мебошад, ки ба зарбулмасалҳо ва мақолҳои арабӣ бахшида шудааст. Ин китоб аз ҷиҳати миқдор ва мазмун хеле фарогир буда, зиёда аз 2000 мақолро дар бар мегирад. Аскарӣ ҳар як мақолро бо шарҳи таърихӣ ва адабӣ меорад ва барои фаҳмонидани заминаи истифодаи он ба байтҳои шоирон ва ҳикоятҳои таърихӣ истинод мекунад.

Муҳтавои китоб ба тартиби мавзӯӣ ва маъноӣ сохта шудааст. Масалан, мақолҳое, ки ба шуҷоат, саховат, хирад ва ё хислатҳои манфӣ ишора мекунанд, дар фаслҳои алоҳида ҷой дода шудаанд. Аскарӣ кӯшиш мекунад, ки на танҳо маънои зоҳирии мақолро шарҳ диҳад, балки решаҳои иҷтимоӣ ва фарҳангии онро низ нишон диҳад.

Дар бисёре аз мавридҳо, ӯ ба шоирони маъруф, мисли Нобиғa, Абӯ Таммом ва Мутанаббӣ истинод мекунад, то нишон диҳад, ки чӣ гуна зарбулмасалҳо дар шеър истифода шудаанд. Масалан, масали «لا يذهب غبارُه» («Пӯлаш пароканда намемешавад») бо байтҳои шоирон шарҳ дода мешавад ва ба маънои устуворӣ ва қувват ишора мекунад (Аскарӣ, Ҷамҳарату-л-амсол, саҳ.147).

Арзиши илмии китоб дар он аст, ки он на танҳо як маҷмӯаи зарбулмасалҳо, балки як манбаи фарҳангшиносӣ ва забоншиносӣ мебошад. Бо шарҳи таърихӣ ва адабӣ, Аскарӣ нишон медиҳад, ки зарбулмасалҳо чӣ гуна таҷассумгари таҷрибаи иҷтимоӣ ва ахлоқии арабҳо будаанд.

Ин китоб ба олимони баъдӣ таъсири амиқ гузоштааст ва дар таҳқиқи луғатномаҳои мақолҳо ва фарҳанги мардумӣ манбаи асосӣ ба шумор меравад. Ҳамчунин, Ҷамҳарату-л-амсол барои тафсири Қуръон ва ҳадис низ аҳамият дорад, зеро бисёре аз зарбулмасалҳо дар матнҳои динӣ ва адабӣ истифода шудаанд (Аскарӣ, Ҷамҳарату-л-амсол, саҳ.87).

Бо ҳамин, метавон гуфт, ки ин асар на танҳо як луғати зарбулмасалҳо, балки як энсиклопедияи фарҳангӣ ва адабӣ мебошад, ки ҷойгоҳи устувор дар таърихи илм ва адабиёти арабӣ пайдо кардааст.

“Ал-Фуруқу-л-луғавийа”. “Ал-Фуруқу-л-луғавийа” яке аз асарҳои барҷастаи Абӯҳилоли Аскарӣ мебошад, ки ба мавзӯи фарқҳои луғавӣ ва маъноӣ бахшида шудааст. Мақсади асосии китоб нишон додани он аст, ки муродифоти комил дар забон вуҷуд надорад ва ҳар калима сояи маънои хоси худро дорад. Аскарӣ бо таҳлили дақиқ ва мисолҳои адабӣ ва Қуръонӣ ин назарияро исбот мекунад. Муҳтавои китоб аз фаслҳои мухталиф иборат аст, ки дар онҳо калимаҳои наздикмаъно таҳлил мешаванд. Масалан, ӯ фарқ мегузорад байни «илм» ва «маърифат»: аввалӣ маънои умумӣ ва назариявӣ дорад, дар ҳоле ки дувумӣ бештар ба таҷрибаи шахсӣ ва шинохти мустақим ишора мекунад. Аскарӣ барои исботи фарқиятҳо ба оятҳои Қуръон истинод мекунад, зеро калимаҳои Қуръонӣ дорои маъноҳои нозук ва гуногунанд. Масалан, дар ояти «غَضِبَ اللهُ عليهم» («Худо бар онҳо ғазаб кард») ӯ нишон медиҳад, ки маънои «ғазаб» аз «сухт» фарқ мекунад ва ҳар яке таъсири хоси худро дорад. Арзиши илмии китоб дар он аст, ки он ба лексикография ва семантикаи классикӣ замина гузоштааст ва ба олимони баъдӣ, аз ҷумла Суютӣ, таъсири амиқ расондааст. Ин асар барои тафсири Қуръон низ аҳамияти калон дорад, зеро бисёре аз калимаҳои Қуръонӣ бо маъноҳои наздик истифода шудаанд ва фаҳми дурусташон ба тафсири саҳеҳ мусоидат мекунад (Аскарӣ, Ал-Фуруқ ал-луғавия, саҳ.65). Бо ҳамин, метавон гуфт, ки “Ал-Фуруқу-л-луғавийа” на танҳо як луғатнома, балки як дастури назариявӣ барои дарки тафовутҳои маъноӣ дар забони арабӣ мебошад. Он ба забоншиносӣ, тафсир ва адабиётшиносӣ саҳми назаррас гузошта, то имрӯз ҳамчун манбаи муҳими таҳқиқоти академикӣ истифода мешавад.

Тафсири Қуръон (Абӯҳилоли Аскарӣ). Тафсири Қуръони Абӯҳилоли Аскарӣ яке аз осори муҳим ва камтар маъруфи ӯст, ки то имрӯз пурра боқӣ намондааст, аммо нусхаҳои парокандааш дар китобхонаҳои Машҳад ва Теҳрон ҳифз шудаанд. Ин асар ба усули луғавӣ ва балоғатӣ такя мекунад ва аз ҳамин ҷиҳат бо дигар тафсирҳои замон фарқ дорад.

Мавзӯъ: Аскарӣ дар тафсири худ бештар ба маънои калимаҳо, фарқҳои луғавӣ ва санъатҳои балоғатӣ таваҷҷуҳ мекунад. Ӯ кӯшиш мекунад, ки бо шарҳи дақиқи луғат ва истифодаи истилоҳоти адабӣ маънои оятҳоро равшан созад.

Муҳтаво: Дар фаслҳои гуногун, ӯ калимаҳои мушкил ва наздикмаънои Қуръонро таҳлил мекунад. Масалан, фарқи калимаҳои «илм» ва «маърифат», ё «ғадоб» ва «сухт» дар оятҳо шарҳ дода мешаванд. Аскарӣ инчунин ба истиора ва маҷоз дар оятҳо таваҷҷуҳ мекунад ва нишон медиҳад, ки чӣ гуна Қуръон бо истифодаи санъатҳои балоғатӣ таъсири амиқ ба шунаванда мегузорад.

Арзиш: Тафсири Аскарӣ аз ҷиҳати илмӣ муҳим аст, зеро он намунаи равиши луғавӣ ва балоғатӣ дар тафсир мебошад. Ӯ Қуръонро на танҳо матни динӣ, балки намунаи олии балоғат медонад ва онро меъёри шеър ва наср қарор медиҳад. Ин равиш ба олимони баъдӣ, аз ҷумла Суютӣ ва дигар муфассирон, таъсири назаррас гузоштааст:

1. Ал-Мухтасар фӣ ан-Наҳв Мавзӯъ: грамматикаи арабӣ. Муҳтаво: қоидаҳои асосии наҳв бо мисолҳои шеърӣ ва Қуръонӣ. Арзиш: дастури омӯзишӣ барои толибилмон, ки омӯзиши наҳвро осон мекунад.
2. Ал-Мухтасар фи-л-маъонӣ Мавзӯъ: маъношиносӣ ва балоғат. Муҳтаво: шарҳи мухтасари нозукиҳои маъно, ки баъдан дар Дивон ал-маъонӣ густариш ёфт. Арзиш: манбаи кӯтоҳ, вале муҳим барои дарки асосҳои семантика.
3. Ал-Мухтасар фи-л-амсол Мавзӯъ: зарбулмасалҳо. Муҳтаво: маҷмӯаи мухтасари мақолҳои маъруф. Арзиш: пешгузаштаи Ҷамҳарату-л-амсол, барои омӯзиши фарҳанги мардумӣ.
4. Ал-Мухтасар фи-л-фуруқ Мавзӯъ: фарқҳои луғавӣ. Муҳтаво: версияи мухтасари Ал-Фуруқу-л-луғавийа. Арзиш: дастури амалӣ барои донишҷӯён ва муҳаққиқон.
5. Ал-Мухтасар фи-л-истиъора Мавзӯъ: истиора ва маҷоз. Муҳтаво: шарҳи мухтасари истиораҳо бо мисолҳои Қуръонӣ ва адабӣ. Арзиш: манбаи омӯзишӣ барои дарки санъатҳои балоғат.
6. Ал-Мухтасар фи-л-муболаға Мавзӯъ: санъати мубалаға. Муҳтаво: шарҳи мухтасари мубалаға дар шеър ва наср. Арзиш: дастури кӯтоҳ барои дарки мубалаға дар адабиёт.
7. Ал-Мухтасар фи-л-муфассирун ва-л-муҳаддисун Мавзӯъ: муфассирон ва муҳаддисон. Муҳтаво: маълумоти мухтасар дар бораи уламои тафсир ва ҳадис, бо ишора ба саҳоба ва тобеин. Арзиш: манбаи таърихӣ ва илмӣ барои омӯзиши илмҳои исломӣ.

Арзиши умумии осори Аскарӣ дар он аст, ки онҳо пули байни филологияи классикӣ ва илмҳои нави балоғат ва семантика гардиданд. Осори ӯ ба олимони баъдӣ, аз ҷумла Саккакӣ, Ҷурҷонӣ ва Суютӣ таъсири амиқ гузоштааст. Ҳамин тавр, Абӯҳилоли Аскарӣ на танҳо як филолог ва мунаққиди адабӣ, балки як муфассир ва муҳаққиқи бисёрҷониба буд, ки дар таърихи илм ва адабиёти арабӣ ҷойгоҳи устувор пайдо кардааст.