Аз замонҳои қадим, бозӣ ҳамчун воситаи таълими кӯдакон мавриди истифода қарор дода мешуд. Системаи таълимии навбунёд, ки ҳамчун як системаи синфӣ, асосан авторитарӣ таҳия шуда буд, то охири асри XIX дар мактабҳои анъанавӣ ба дидактикаи оқилона такя мекард. Истисноҳоро дар муассисаҳои таълимии имтиёзнок, ба монанди коллеҷҳои англисӣ, ки дар он ҷо "бозиҳои зеҳнӣ" истифода мешуданд, пайдо кардан мумкин буд. Умуман, дар бисёр кишварҳо бозиҳои зеҳнӣ бештар қисми тасодуфии таълим буданд.
Дар тӯли солҳо дар як қатор кишварҳо тасаввуроти бардурӯғи дарсӣ ташаккул ёфтааст: таҳсил ҳатмӣ ва душвор ҳисобида мешавад ва ба азёдкунии механикиву сатҳӣ такя мекунад. Омӯзиш як маҷбурияти табииро дар назар дорад, ки бидуни он пешрафти маърифатӣ ғайриимкон аст. Албатта, таҳсил осон нест, аммо бо вуҷуди ин ҷолиб ва шавқовар аст, зеро он хонандагонро бо чизи нав, махфӣ ва ҷолиб шинос мекунад. Тасодуфӣ нест, ки мафҳуми "омӯзиши фаъол" дар солҳои охир пайдо шудааст. Дар бозӣ кӯдак бо шавқу завқи зиёд кореро иҷро мекунад, ки берун аз бозӣ хеле душвор ва ғайриҷолиб ба назар мерасад. В.А. Сухомлинский гуфта буд, ки “кӯдак як кашшофи кунҷков аст, ки ҷаҳонро меомӯзад ва тавассути бозӣ кашфиёти нав мекунад”.
Мушкилот ва муаммои истифодаи бозиҳои зеҳнӣ дар ҷараёни дарсҳои забони модарӣ айни замон хеле муҳим аст, зеро дарсҳои якранг ва қолабӣ шавқро ба омӯзиш коҳиш медиҳанд ва раванди таълимро дилгиркунанда ва бесамар мегардонанд. Ин намуди нақшаи дарс дар мактаби ибтидоӣ комилан қобили қабул нест. Забони модарӣ яке аз душвортарин ва ҳамзамон ҷолибтарин фанҳо дар мактаб маҳсуб меёбад. Аз ин рӯ, муҳим аст, ки шавқи хонандагонро ба ин фан дар оғози таълим, яъне аз синфҳои ибтидоӣ инкишоф ва то ҳадди имкон шавқовару ҷолиб гардонидан зарур аст. Бозиҳои таълимӣ, ки давра ба давра дар дарсҳо истифода мешаванд, метавонанд дар ин кор кумак кунанд. Инчунин муҳим аст, ки хонандагон аз бозӣ ба фаъолияти омӯзиш мегузаранд. Дар мактаби ибтидоӣ, омӯзиш ба фаъолияти асосӣ табдил меёбад, аммо бозӣ дар ин синну сол ҳанӯз ҳам нақши калон дорад(кӯдакон бозичаҳоро ба мактаб меоранд). Бо назардошти ин хусусияти рушдии хонандагони мактаби ибтидоӣ, мо метавонем хулоса барорем, ки бозиҳои таълимӣ беҳтарин роҳи ҷалби кӯдакон ба фан, рушди шавқ ва ҳавасманд кардани онҳо барои омӯзиш мебошанд. Ҳангоми бозӣ дар синф, хонандагон равандҳои зеҳниро инкишоф медиҳанд ва маводи омӯхташавандаро нисбат ба дарсҳои муқаррарӣ беҳтар азхуд мекунанду дар хотир нигоҳ дошта метавонанд. Истифодаи бозиҳои дидактикӣ на танҳо шавқу рағбатро ба омӯзиш афзоиш медиҳад, балки сифати худи омӯзишро беҳтар мекунад ва қувваи дониши бадастовардаро низ зиёд мекунад.
А.С. Макаренко ҳангоми кор дар мактаби махсус маҷмӯи пурраи бозиҳоро таълиф дода буд ва набуд ҳафтае, ки бозии нав эҷод накарда бошад. А.С. Макаренко таъкид мекард, ки системаи бозӣ бояд аз унсурҳои зиёдатӣ ва камбудиҳо холӣ бошад. Муаллимон дарк мекарданд, ки тавассути бозӣ кӯдакон дониш ҷамъ мекунанд, қобилиятҳоро инкишоф медиҳанд ва шавқу рағбати маърифатиро инкишоф медиҳанд. Эҳтимол, аз ҳамин сабаб бозӣ дар тӯли таърихи системаҳои педагогӣ бо ҳадафҳои таълимӣ алоқаманд буд. Бозиҳо барои омӯзонидани нутқ, ҳисоб ва навиштан барои кӯдакон зина ба зина таҳия мешудаанд. Масалан, дар педагогикаи Фребел, бозӣ ба кӯдакон дарки шакл, андоза ва ранги ашёро медод, дар системаи О. Декроли бозиҳо ҳамчун воситаи таълимӣ истифода мешуданд. Таҳқиқоти Л.С. Виготский, А.Н. Леонтев, А.Р. Лурия, П.Я. Галперин ва дигарон нишон медиҳанд, ки намунаҳои рушди зеҳнии бар асоси таълими мактабӣ асосёфта дар фаъолияти бозии кӯдакон ошкор мешаванд.
Усули бозиҳои маърифатӣ таърихи тӯлонӣ дошта, дар системаҳои таълимии давраи қадим истифода мешуд. Таваҷҷӯҳ ба онҳо дар миёнаҳои солҳои 1980-ум, вақте ки компютерҳои пуриқтидор ба мактабҳо ворид шуданд ва имкон доданд, ки вазъиятҳои мураккабро тақлид кунанд, боз ҳам авҷ гирифт. Барномаҳои бозии таълимӣ, ки дар якҷоягӣ бо асбобҳои техникӣ ба вуҷқд омаданд масъалаи ҳавасмандгардонӣ ва нигоҳ доштани шавқ ба омӯзиш, ба даст овардани дониш тавассути кӯшишҳои худ, иштирок дар бозии рақобатӣ бо воситаи техникӣ ва имкон додани назорати босуръату ислоҳи сифати омӯзишро самаранок ҳал мекунанд.
Кӯшишҳо барои кушодани "сирри" пайдоиши бозӣ аз ҷониби олимони соҳаҳои гуногун садсолаҳо боз анҷом дода мешаванд. Доираи консепсияҳои пешниҳодшуда дар бораи пайдоиши бозӣ хеле васеъ буда, аллакай дар адабиёти фалсафӣ ва дигар адабиёти илмии ватаниву ҷаҳонӣ омӯхта шудаанд. Мушкилоти бозӣ ҳамчун ҷузъи мушкилоти вақти холӣ ва фароғат бинобар бисёр тамоюлҳо дар рушди динӣ, иҷтимоию иқтисодӣ ва фарҳангии ҷомеа ба миён омад. Дар ҷаҳони қадим бозиҳо воситаи ҳаёти иҷтимоӣ буданд ва ба онҳо аҳамияти динӣ ва сиёсӣ дода мешуд. Юнониёни қадим боварӣ доштанд, ки худоён бозиҳоро сарпарастӣ мекарданд ва аз ин рӯ, Фридрих Шиллер изҳор дошт, ки бозиҳои қадимӣ илоҳӣ буданд ва метавонанд ҳамчун идеал барои ҳама шаклҳои минбаъдаи фароғат хизмат кунанд.
Ғояи қадимӣ – комилият, ягонагии қувваи ҷисмонӣ, зебоии маънавӣ ва дастовардҳои эҷодӣ буд. Бозиҳои олимпӣ, ки дар Юнони Қадим тавлид шудаанд, намунаи барҷастатарини фароғати муташаккилона ба ҳисоб мераванд. Дар давоми ин бозиҳо ҷангҳо қатъ ва оташбас эълон карда шуданд. Дар марҳилаҳои гуногуни таҳаввулот падидаи иҷтимоии бозӣ ҳам аз ҷиҳати мундариҷа ва ҳам аз ҷиҳати шакл, дар тӯли таърихи инсоният инкишоф ёфта, сифатҳои гуногун ва маъноҳои иҷтимоию фарҳангии хосро ба даст овардааст. Бисёре аз муҳаққиқони бозӣ пайдоиши онро бо фарҳанги динӣ, ба монанди бозиҳои мардумӣ ва идона, алоқаманд мекунанд. Бозиҳо муддати тӯлонӣ воситаи таъсиррасонӣ ба ҷараёни рӯйдодҳои таърихӣ дар ҷомеа ва табиат буда, ҳамчун миёнарав байни одамону худоён хидмат мекарданд. Дин, ҳамчун як қисми фарҳанги мардум, бозиҳо ва ҷашнҳои пурғановати маънавиро, ки бо табиат, зебоии ҳаёти ҳаррӯза, фолклору ҳаёти ҷомеа алоқаманданд, ҳифзу интиқол медод.
Равоншиноси амрикоӣ Шлоссберг бо ноумедӣ изҳор медорад, ки категорияи фаъолияти бозӣ он қадар норавшан аст, ки аз имконоти илми муосир берун аст. Бояд қайд кард, ки аксари мафҳумҳои илмӣ одатан бозиро ҳамчун "минтақаи асосӣ" – и кӯдакони синни томактабӣ тафсир мекунанд, гарчанде ки бозӣ бешубҳа фаъолияти назаррас барои наврасон, ҷавонону калонсолон аст ва умуман одамонро дар тӯли тамоми ҳаёташон ҳамроҳӣ мекунад. Сарвати унсури бозӣ дар фарҳанги ҳар як халқ метавонад яке аз меъёрҳои рушди инсондӯстонаи он бошад. Муҳаққиқи бозии бачагона О.С. Газман менависад: "Табиат бозиҳои кӯдаконаро барои омодагии ҳамаҷониба ба ҳаёт офаридааст. Аз ин рӯ, бозӣ бо ҳама шаклҳои фаъолияти инсон робитаи генетикӣ дорад ва ҳамчун шакли мушаххаси маърифат, меҳнат, муошират, санъат, варзиш ва ғайра амал мекунад, бино ба гуфтаи омӯзгорони гузашта, бе бозӣ зиндагӣ барои кӯдакон душвор ва дилгиркунанда аст"[1].
Назарияи рушди маънавии кӯдак тавассути бозӣ. К.Д. Ушинский (1824-1871) асосгузори назарияи бозӣ дар педагогикаи рус ҳисобида мешавад. Ӯ мавъизаи стихиявии фаъолияти бозиро бо идеяи истифодаи бозӣ дар системаи умумии таълим муқоиса мекунад. Ушинский, ки фаъолияти ҳаракатии кӯдакро дар бозӣ қадр мекунад, ниёзҳои рӯҳро дар ҷои аввал мегузорад: "Мо набояд дар ҳаракатҳои ҷисмонии кӯдак танҳо қонеъ кардани орзуҳои ҷисмониро бубинем: рӯҳ дар ин ҳаракатҳо иштирок мекунад ва аз онҳо ҳамон фоидаро барои рушди худ ба даст меорад." [2] Олим ва омӯзгори бузурги рус вобастагии мустақими ҳаракати кӯдакро аз фаъолияти амалии равонии рӯҳи ӯ мебинад: «Шухӣ ва бозӣ барои кӯдак тамоми ҷаҳони фаъолияти амалӣ мебошанд» [3]. К.Д. Ушинский бар зидди назарияи комилан гедоникӣ (лаззат)-и бозӣ баромад карда, шаҳодат медиҳад, ки кӯдакон на танҳо аз бозӣ лаззат мебаранд, балки дар фаъолиятҳои ҷолиб худшиносиро низ меҷӯянд. Бозӣ, ба гуфтаи Ушинский, як намуди беназири фаъолият аст, илова бар ин, як фаъолияти озод ва ҳатман бошуурона аст, ки бо он ӯ хоҳиши зиндагӣ, эҳсос ва амалро дарк мекард. «Мо набояд фаромӯш кунем», менависад К.Д. Ушинский, «он бозие, ки дар он рӯҳи кӯдак мустақилона кор мекунад, ҳамчунин фаъолияти худи кӯдак аст»[4]. Ушинский яке аз аввалинҳо буд, ки изҳор дошт, ки бозӣ ҳамзамон орзу, эҳсос ва тахайюлро муттаҳид мекунад. Маҳрум кардани кӯдак аз бозӣ ҳамчун фаъолияти бошуурона барои ӯ ҷазои даҳшатноктарин аст.
Дар назарияҳои Ҷ. Пиаже, К. Левин (1890-1947) – равоншиноси олмонӣ-амрикоӣ, дар асарҳои равоншиносони рус В. Выготский, Д. Элконин, вазифаҳои моделсозӣ ва самтдиҳии бозӣ бо қобилияти кӯдак барои кор бо рамзҳои бозӣ шарҳ дода шудаанд. Ин рамзҳо ангезаҳои бечунучароро иваз мекунанд ва барои кӯдакон ҳамчун унсурҳои фарҳанг хизмат мекунанд. Д. Элконин боварӣ дошт, ки бо ташкили фаъолиятҳо бо ёрии рамзҳо, бозӣ ба кудак таълим медиҳад, ки падидаҳои фарҳанг, маънавиятро умуман паймоиш кунад ва онҳоро мувофиқан истифода барад [5]. Ин нуқтаи назарро таърихшинос – фарҳангшинос Ф. Ратсел низ изҳор дошт ва қайд кард, ки «бозиҳои халқҳо далелҳои арзишманди тарзи зиндагӣ ва назари онҳоро ба зиндагӣ ифода мекунанд» [6]. Ба гуфтаи Ратсел, маҳз ҳамин омилҳо бозиро ғизо медиҳанд ва пайдоиши онро ҳавасманд мекунанд. Шатский низ ҳамин мавқеъро дошт ва бовар дошт, ки пайдоиши бозӣ «аз сарвати ҳаёти ботинии дар рӯҳи кӯдак инкишофёбанда» вобаста аст [7]. Бисёре аз олимон, аз ҷумла Пиаже, Левин, Выготский, Элконин, Ушинский, Макаренко ва Сухомлинский, боварӣ доштанд, ки бозӣ дар нури маънавият ба вуҷуд меояд ва ҳамчун манбаи рушди маънавӣ барои кӯдак хизмат мекунад.
Назарияи таъсиррасонӣ ба ҷаҳон тавассути бозӣ. С. Л. Рубинштейн (1889-1960), равоншинос ва файласуфи Шӯравӣ, аввалин шуда кӯшиш кард, ки назарияи бозии хонагиро эҷод кунад. Рубинштейн бозиро ҳамчун ниёзи абадии кӯдак, ки аз тамос бо ҷаҳони беруна ба вуҷуд омадааст, ҳамчун вокуниш ба онҳо мефаҳмад. Ба гуфтаи Рубинштейн, моҳияти бозӣ дар он аст, ки он маҳсули амалия аст, ки тавассути он фаъолият, ҷаҳон тағйир меёбад: "Дар бозӣ ниёзи кӯдак барои таъсиррасонӣ ба ҷаҳон ташаккул ва зоҳир мешавад" [8]. Танҳо барои ҳамин сабаб, он як фаъолияти пурмазмун аст. Ба гуфтаи Рубинштейн, ангезаҳои бозӣ на дар таъсири утилитарӣ, балки дар таҷрибаҳои гуногуне, ки барои кӯдак муҳиманд ва аз воқеияти атроф ба вуҷуд омадаанд, реша доранд. Олим исбот мекунад, ки кӯдак барои натиҷаи моддӣ талош намекунад, балки ангезаҳои гуногуни фаъолияти инсонро дарк мекунад: «...дар фаъолияти бозӣ амалҳо нисбат ба усулҳои амалиётӣ амалҳои семантикии бештар ифодакунанда мебошанд» [9].
Хулосаҳои Ушинский ва Рубинштейн дар бораи фаъолияти пурмазмун будани бозиҳои зеҳнӣ дар асарҳои А.Н. Леонтьев низ инъикос шудаанд. Леонтьев бозиро намуди пешбари фаъолияти кӯдаки синии хурди мактабӣ медонад. «Фарқи хоси байни бозии кӯдаки синни хурди мактабӣ, – менависад Леонтьев, – ва бозии ҳайвонот бо он тавсиф мешавад, ки он на инстинктӣ, балки фаъолияти объективӣ аст, ки асоси шуури кӯдакро аз ҷаҳони ашёи инсонӣ ташкил медиҳад ва мундариҷаи бозии кӯдакро муайян мекунад» [10]. Ӯ бовар дорад, ки бозиро танҳо дар асоси ниёзи он ба фаъолият шарҳ додан мумкин аст: «Амали бозӣ аз ниёз ба амал дар робита бо ҷаҳони васеътар ба вуҷуд меояд» [11]. Ба гуфтаи Леонтьев, дар давраи синни хурди мактабӣ барои кӯдак инкишоф ҳангоми бозӣ раванди дуюмдараҷа ва инъикосёфта аст. Ӯ, мисли Рубинштейн, бозиро ҳамчун як шакли фаъолияти объективӣ меҳисобид ва онро дар асоси хусусиятҳои меҳнат аз ҷиҳати мақсад, ангезаҳо ва усулҳои амал тавсиф мекард. Леонтев идеяи ҷолиберо пешниҳод кард: «Бозӣ фаъолияти самаранок нест; моҳияти он на дар натиҷа, балки дар мундариҷаи худи амал аст» [12].
Ҳамин тариқ, бозиҳои таълимӣ воситаи хубе барои бедор кардани шавқи хонандагони хурдсол нисбат ба омӯзиши забони модарӣ ва омили хубе барои руҳди шахсияти онҳо мебошад. Бозиҳои таълимӣ метавонанд таваҷҷӯҳи хонандагонрпо ҷалб кунанд ва муҳаббатро ба ин фанни мураккаб бедор созанд. Қобили тазаккур аст, ки омӯзгор бояд бозиҳоро ба система ворид карда, диққати бештарро ба ҷиҳати таълимии дарс диҳанд ва аз табдил ёфтани бозӣ ба як машқи одӣ худдорӣ намояд.
.png&w=640&q=75)
