Истифодаи феълҳои сода дар таркибҳои фразеологии забонҳои тоҷикӣ ва англисӣ

МУҚАДДИМА

Фразеология яке аз қисмҳои ҷолиб ва ғании луғавии ҳар як забон ба шумор рафта, рӯҳия, таърих ва фарҳанги миллатро дар худ таҷассум мекунад. Дар забоншиносии тоҷик воҳидҳои фразеологии феълӣ (ВФФ) гурӯҳи сершумортаринро ташкил медиҳанд. Асоси аксари ин воҳидҳоро феълҳои сода (феълҳое, ки аз як асос иборатанд ва пешванду пасванд надоранд) ташкил медиҳанд. Феълҳои сода ба монанди задан, додан, хӯрдан, гирифтан, дидан ва ғайра, дар нутқи муқаррарӣ маънои мустақими лексикии худро доранд, вале ҳангоми ворид шудан ба таркиби фразеологизмҳо маънои аввалияи худро гум карда, ба десемантизатсия (каммаъношавӣ) дучор мешаванд ва ҷузъи ибораи маҷозӣ мегарданд [1].

Омӯзиши қиёсии фразеологияи забонҳои тоҷикӣ ва англисӣ имкон медиҳад, ки умумиятҳои универсалии забонӣ ва вижагиҳои миллӣ-фарҳангии ин ду забони мухталифнизом (ҳиндуаврупоӣ) муайян карда шаванд. Аҳамияти мубрами (актуалӣ)-и омӯзиши ин мавзӯъ дар он аст, ки феълҳои содаи тоҷикӣ дар таркиби фразеологизмҳо на танҳо маънои навро месозанд, балки системаи консептуалии ҷаҳониро дар тафаккури гӯяндагони забон инъикос мекунанд. Масалан, истифодаи феъли «хӯрдан» барои ифодаи эҳсосоти ботинӣ (ғам хӯрдан, афсус хӯрдан) нишон медиҳад, ки чӣ тавр амали физиологӣ ба соҳаи психологӣ ва метафориву когнитивии забон кӯчидааст. Ҳарчанд ҳар ду забон ба оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ мансубанд, роҳҳои ташаккули ибораҳои устувори онҳо тафовутҳои ҷиддии сохторӣ доранд. Агар дар забони тоҷикӣ модели асосӣ пайвасти «Исм/Сифат + Феъл» бошад, дар забони англисӣ ин нақшро бештар системаи «Phrasal Verbs» (Феълҳои таркибӣ бо пешояндҳо) ва идиомаҳои сохторашон устувор иҷро менамоянд. Истифодаи феълҳои содаи англисӣ ба мисли get, take, give, make, do дорои ҳамон гуна потенсиали баланди фразеоофарӣ мебошад, ки феълҳои содаи тоҷикӣ доранд.

Ҳамин тариқ, таҳлили қиёсии ин ду системаи забонӣ на танҳо барои ҳалли масъалаҳои назариявии забоншиносии типологӣ ва когнитивӣ хизмат мекунад, балки барои амалияи тарҷумонӣ, лексикография (луғатнависӣ) ва методикаи таълими забонҳои хориҷӣ аҳамияти калони практикӣ дорад.

Масъалаи омӯзиши фразеология дар забоншиносии тоҷик аз ҷониби олимони барҷаста ба мисли М. Фозилов (муаллифи «Луғати ибораҳои устувори забони адамии тоҷик»), Ҳ. Маҷидов, С. Хушенова ва дар забоншиносии англис аз ҷониби А. В. Кунин, Л. П. Смит ва дигарон мавриди таҳқиқ қарор гирифтааст. Дар забони тоҷикӣ феълҳои сода дар таркиби фразеологизмҳо ҳамчун «муҳаррики грамматикӣ ва семантикӣ» баромад мекунанд. Дар забони англисӣ бошад, ин нақшро бештар феълҳои сода дар якҷоягӣ бо пешояндҳо ва зарфҳо (Phrasal Verbs) ё дар таркиби идиомаҳои рехта (Idioms) иҷро менамоянд.

Таҳлили семантикии феълҳои сода дар таркибҳои фразеологӣ

Феъли содаи «ЗАЗАН» (To strike, to hit, to beat)

Феъли «задан» яке аз сермаҳсултарин феълҳо дар фразеологияи тоҷик аст. Маънои аслии он «кӯфтан» ё «зарба задан» аст, вале дар таркибҳо маъноҳои гуногуни рехтаро месозад:

Лоф задан – худнамоӣ кардан, ғурур кардан (To boast / To brag).

Дил задан – дилгир шудан, аз баҳри чизе гузаштан (To be fed up with / To lose interest).

Чашм задан – ишора кардан бо чашм (To wink).

Феъли содаи «ДОДАН» (To give)

Маънои аввалияи ин феъл супоридани чизе ба касе аст. Дар фразеология он тобишҳои зеринро мегирад:

Фанд додан – фиреб додан (To deceive / To take in).

Рӯй додан – воқеъ шудан, ҳодиса шудан (To happen / To take place).

Дил додан – ошиқ шудан (To fall in love).

Феъли содаи «ХӮРДАН» (To eat, to consume).

Дар тафаккури фразеологии тоҷик феъли «хӯрдан» на танҳо барои истеъмоли ғизо, балки барои ифодаи эҳсосот ва ҳолатҳои равонии манфӣ ё мусбат истифода мешавад:

Ғам хӯрдан – ташвиш кашидан, дӯст доштан (To worry / To grieve).

Фиреб хӯрдан – алдани шудан (To be cheated / To fall for).

Кӯдак афсус хӯрдан – пушаймон шудан (To regret).

Ҳангоми таҳлили қиёсии воҳидҳои фразеологии феълии тоҷикӣ бо забони англисӣ, мо метавонем онҳоро ба се гурӯҳи асосӣ тақсим кунем:

• навъи муодилат (Equivalence Types) – воҳиди фразеологии тоҷик;
• муодили англисӣ (English Equivalent) – шарҳ (Commentary).

1. Муодилҳои пӯрра (Full Equivalents): сохтор ва маъно комилан мувофиқанд; дасти кӯмак дароз кардан – to lend/give a helping hand; ҳам ҷузъҳои лексикӣ ва ҳам маънои маҷозӣ дар ду забон якхелаанд.
2. Муодилҳои қисмӣ (Partial Equivalents): маъно як аст, вале ҷузъҳои лексикӣ фарқ мекунанд; аз пашша фил сохтан – to make a mountain out of a molehill; дар тоҷикӣ «пашша ва фил», дар англисӣ «теппаи кӯрмуш ва кӯҳ» барои муболиға истифода шудааст.
3. Ибораҳои сирф миллӣ (Idioms / Non-equivalent): вобаста ба фарҳанг; дил ба даст овардан – to win someone's heart / to please someone; дар тоҷикӣ феъли «овардан» ва «даст», дар англисӣ феъли «win» (бурдан) истифода мешавад.

Барои равшан шудани истифодаи ин воҳидҳо, намунаҳои ҷумлаҳоро дар ду забон баррасӣ мекунем:

Мисоли 1: Феъли «додан» (Рӯй додан vs To take place).

Тоҷикӣ: Дирӯз дар маркази шаҳр як ҳодисаи аҷиб рӯй дод.

Англисӣ: An interesting event took place in the city center yesterday.

Феъли содаи «додан» ҳамроҳ бо исми «рӯй» маънои «happened»-ро ифода кардааст.

Мисоли 2: Феъли «задан» (Дил задан vs To be fed up).

Тоҷикӣ: Ин кори якранг оқибат дилашро зад.

Англисӣ: He finally got fed up with this monotonous work.

Ибораи «дил задан» ҳолати рӯҳии дилгириро нишон медиҳад, ки дар англисӣ бо фразеологизми «to be fed up with» омадааст.

Мисоли 3: Феъли «хӯрдан» (Ғам хӯрдан vs To worry / To care).

Тоҷикӣ: Модарон ҳамеша барои ояндаи фарзандони худ ғам мехӯранд.

Англисӣ: Mothers always worry about the future of their children.

Мисоли 4: Феъли «гирифтан» (Пешгирӣ кардан / Пеши касеро гирифтан vs To prevent / To stop).

Сарбозон пеши роҳи душманро гирифтанд.

Англисӣ: The soldiers blocked the way of the enemy.

ХУЛОСА

Таҳлили қиёсии воҳидҳои фразеологӣ нишон дод, ки феълҳои сода дар забони тоҷикӣ заминаи асосии эҷоди образҳои маҷозиро ташкил медиҳанд. Сарфи назар аз фарқҳои сохторӣ (дар тоҷикӣ бештар пайвасти исм+феъл ва дар англисӣ феъл+пешоянд), ҳар ду забон аз нигоҳи семантикӣ роҳҳои умумии тафаккурро устувор намудаанд. Омӯзиши ин гуна воҳидҳо барои мутарҷимон ва омӯзандагони забонҳои хориҷӣ аҳамияти калони практикӣ дорад. Сарфи назар аз он ки забонҳои тоҷикӣ ва англисӣ ба оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ дохил мешаванд, усулҳои ифодаи фразеологии онҳо фарқ мекунад:

• забони тоҷикӣ бештар аз модели суннатии «исм + феъли содаи десемантизатсияшуда» истифода мебарад;
• забони англисӣ бошад, бештар ба сохторҳои «Phrasal Verbs» (феъл + пешоянд) такя мекунад;
• дар раванди тарҷума ва муодилрасӣ, мутарҷимон бояд на ба тарҷумаи таҳтуллафзӣ (компонентӣ), балки ба тарҷумаи семантикӣ ва функсионалӣ таваҷҷӯҳ зоҳир намоянд, то моҳияти маҷозии ибораҳо дуруст инъикос ёбад.