Муқаддима
Феъл яке аз бойтарин ва мураккабтарин ҳиссаҳои нутқ дар забони тоҷикӣ ба шумор меравад. Он ҳаракат, ҳолат ва раванди иҷрои амалро ифода намуда, дорои категорияҳои гуногуни грамматикӣ, аз қабили замон, шахс, шумора, сиға ва намуд мебошад. Аз рӯи сохтор феълҳои забони тоҷикӣ ба чанд гурӯҳ тақсим мешаванд: сода, сохта, таркибӣ ва мураккаб. Дар байни онҳо феълҳои сода асос ва таҳкурсии системаи феълии забонро ташкил медиҳанд. Омӯзиш ва таҳлили қиёсии забонҳо яке аз роҳҳои муҳими кушода додани хусусиятҳои милливу сохтории онҳо ба шумор меравад. Феъл ҳам дар забони тоҷикӣ ва ҳам дар забони англисӣ маркази грамматикиву семантикии ҷумларо ташкил медиҳад. Феълҳои сода (Simple Verbs) дар ҳар ду забон таҳкурсии системаи феълиро ба вуҷуд меоранд. Омӯзиши қиёсии забонҳои сохторашон гуногун яке аз самтҳои марказии забоншиносии муосир ба шумор меравад. Забонҳои англисӣ ва тоҷикӣ бо вуҷуди он ки ба як оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ мансубанд, ба гурӯҳҳои типологии мухталиф дохил мешаванд. Забони англисӣ дар ҷараёни таҳаввули тарихии худ аз синтатизм ба аналитизми шадид гузаштааст. Забони тоҷикӣ ҳамчун намояндаи гурӯҳи забонҳои эронӣ, хусусиятҳои сохтори флективӣ-аналитикиро бо унсурҳои агглютинатсия (часпанда) дар худ муттаҳид мекунад. Феъл ҳамчун синфи лексикию грамматикии калимаҳо дар асоси предикативии ҷумлаи ҳарду забон мавқеи марказиро ишғол менамояд. Маҳз дар системаи феълӣ хусусиятҳои хоси миллии тафаккур ва тарзи инъикоси забонии воқеияти объективӣ бештар аён мегарданд. Таҳқиқи феълҳои сода (решагӣ) имкон медиҳад, ки қабати бунёдии лексикаи феълӣ муайян карда шуда, сарҳадҳои маҳсулнокии решаҳои қадимӣ ва механизмҳои грамматикализатсия ошкор карда шаванд. Дар забони англисӣ (Simple/Root Verbs): Феъли сода воҳиди феълие эътироф мешавад, ки танҳо аз як морфемаи решагӣ иборат буда, бо асоси калима мувофиқат мекунад. Дар забони англисии муосир феълҳои сода дар шакли масдар (инфинитив) нишонаи морфологӣ надоранд (танҳо ҳиссачаи синтаксисии to ҳамчун маркер хизмат мекунад). Мисолҳо: to do, to live, to speak, to take.
Дар забони тоҷикӣ: Мувофиқи таълимоти академик Б. Ниёзмуҳаммадов ва дигар забоншиносон, феъли сода калимаест, ки аз реша ва пасванди масдарсози -ан (баъд аз ҳамсадоҳо ва садонокҳо) ё -тан (баъд аз ҳамсадоҳои ҷарангдори муайян) иборат мебошад. Форманти масдарӣ унсури калимасози шакли грамматикӣ ҳисоб ёфта, феълро сохта ё рехта намекунад. Мисолҳо: рафтан, навиштан, хондан. Яке аз фарқиятҳои муҳимтарини байнизабонӣ ин таносуби миқдории феълҳои сода дар системаҳои лексикӣ мебошад.
Дар забони англисӣ фонди феълҳои сода амалан беохир аст ва он тавассути конверсия (гузаштани исмҳо ба феъл бе тағйири шакл, масалан: water -> to water, google -> to google) мунтазам бой мешавад.
Дар забони тоҷикӣ синфи феълҳои сода пӯшида ва маҳдуд аст (мувофиқи ҳисобҳои гуногун, шумораи онҳо ҳамагӣ аз 200 то 350 ададро ташкил медиҳад). Рушди семантикаи феълӣ дар забони тоҷикӣ на аз ҳисоби сохтани решаҳои нави сода, балки тавассути шаклгирии феълҳои таркибии номӣ ва ибораҳои феълӣ сурат мегирад.
Категорияи тарз (Voice / Тарзҳои феъл)
Категорияи тарзи феълҳои сода тафовутҳои амиқи сохториро нишон медиҳад:
Дар забони англисӣ тарзи фоил (Active Voice) тавассути худи феъли сода мустақиман ифода меёбад. Тарзи мафъул (Passive Voice)-и феълҳои сода аслан аналитикӣ буда, бо кӯмаки феъли ёвари to be дар шакли замонӣ ва шакли сеюми феъли асосӣ сохта мешавад (The book was written).
Дар забони тоҷикӣ маъноҳои тарзи феъли сода метавонанд ҳам аз ҷиҳати морфологӣ (тавассути илова кардани аффиксҳо ба АЗҲ) ва ҳам аналитикӣ ифода шаванд. Масалан, тарзи мафъул аз омезиши сифати феълии замони гузаштаи бо суфикси -а сохташудаи феъли асосӣ ва феъли ёвари тағйирёбандаи шудан сохта мешавад: Хат навишта шуд.
| Феъли содаи англисӣ | Муодили лексикии тоҷикӣ | Намуди сохтор дар забони тоҷикӣ |
|---|---|---|
| to help | ёрӣ додан | Таркибӣ (ҷузъи номӣ + феъли ёвар) |
| to clean | тоза кардан | Таркибӣ (сифат + феъли ёвар) |
| to think | фикр кардан | Таркибӣ (исм + феъли ёвар) |
| to use | истифода бурдан / кардан | Таркибӣ (иқтибоси арабӣ + ёвар) |
| to swim | шино кардан | Таркибӣ (исм + феъли ёвар) |
| to hunt | шикор кардан | Таркибӣ (исм + феъли ёвар) |
Сохтори феълҳои сода
Дар ҳар ду забон феълҳои сода ба феълҳое гуфта мешаванд, ки дорои як реша (морфемаи асосӣ) буда, ҳеҷ гуна пешванд (prefixes) ва ё пасванди калимасоз (derivational suffixes)-ро доро намебошанд.
Дар забони тоҷикӣ: Феълҳои сода ду асос доранд – асоси замони гузашта ва асоси замони ҳозира.
Навиштан: асоси гузашта: навишт, асоси ҳозира: навис
Хӯрдан: асоси гузашта: хӯрд, асоси ҳозира: хӯр
Дар забони англисӣ: Феълҳои сода асосан як шакли бунёдӣ (Base form / Bare Infinitive) доранд, ки аз он шаклҳои дигар (Past Simple, Past Participle) сохта мешаванд.
To write: base form: write, past: wrote
To eat: base form: eat, past: ate
Муқоисаи шаклҳои грамматикӣ ва замонҳо
Дар забони англисӣ феълҳои сода аз рӯи шакли гузаштаашон ба ду гурӯҳ тақсим мешаванд: дуруст (Regular verbs) ва нодуруст (Irregular verbs). Дар забони тоҷикӣ ҳамаи феълҳои сода аз рӯи як қоидаи ягона (системаи дуасоса) фаъолият мекунанд.
Фарқиятҳои асосии семантикӣ ва грамматикӣ
Ивазшавии реша (Супплетивизм): Дар забони тоҷикӣ баъзе феълҳои сода дар асоси замони ҳозира ва гузашта решаро ба куллӣ иваз мекунанд (дидан: бин, рафтан: рав). Дар забони англисӣ ин ҳолат бештар дар феъли to be (am/is/are: was/were) ва феъли to go (gо: went) дида мешавад.
Забони тоҷикӣ дар сохтани шаклҳои шахсу шумораи феълҳои сода бештар аз воситаҳои синтетикӣ (бандакҳои феълӣ) истифода мебарад (хондам, хондӣ, хондем). Забони англисӣ бештар ба воситаҳои аналитикӣ ва ҷонишинҳои шахсӣ такя мекунад (I read, you read, we read).
Замони ҳозира (Present Tense)
Дар забони тоҷикӣ барои ифодаи замони ҳозира-оянда аз пешванди “ме”– ва бандакҳои феълӣ истифода мешавад. Дар забони англисӣ (Present Simple) феъл шакли аслии худро нигоҳ медорад ва танҳо дар шахси 3-юми танҳо пасванди -s/-es мегирад.
Тоҷикӣ: Ман ҳар рӯз китоб мехонам.
English: I read a book every day.
Дар мисоли забони тоҷикӣ феъли содаи “хондан” бо пешванди ме- ва бандаки -ам (шахси 1-уми танҳо) омадааст. Дар англисӣ танҳо шакли аслии феъл (read) бе ҳеҷ пасванд истифода шудааст.
Тоҷикӣ: Ӯ дар мактаб олиҷаноб мехонад.
English: She studies excellently at school.
Дар мисоли забони англисӣ ба феъли study пасванди -es (studies) илова шуд, зеро мубтадо шахси 3-юми танҳо (she) аст. Дар забони тоҷикӣ бошад, бандаки шахси 3-юми танҳо дар замони ҳозира -ад/-яд мебошад (мехонад).
Хулоса
Таҳлили қиёсӣ нишон медиҳад, ки феълҳои сода дар забонҳои тоҷикӣ ва англисӣ сарфи назар аз пайванди таърихиашон, дорои хусусиятҳои хоси морфологӣ мебошанд. Забони тоҷикӣ дорои системаи мукаммали дуасоса ва флективӣ (бандакҳо) буда, забони англисӣ бештар сохтори агглютинативӣ ва аналитикиро дар истифодаи феълҳои сода нишон медиҳад. Дар забони тоҷикӣ ҷонишини шахсиро (ман, ту...) партофтан мумкин аст, зеро шакли феъл худаш иҷрокунандаро ба таври возеҳ нишон медиҳад. Дар забони англисӣ партофтани ҷонишин (ба истиснои ҷумлаҳои амрӣ) ғайриимкон аст, зеро шакли калимаи write барои панҷ мавқеи парадигма омонимӣ мебошад.

.png&w=640&q=75)