Забони бадеӣ яке аз муҳимтарин воситаҳои таҷассуми ҷаҳонбинии нависанда ва таъсиррасонӣ ба хонанда ба шумор меравад. Дар осори бадеӣ калима танҳо нишонаи предмет ё ҳодиса нест; он метавонад эҳсос, муносибат, арзёбӣ ва таҷрибаи иҷтимоиву равонии инсонро низ ифода намояд. Аз ин рӯ, таҳқиқи забони асари бадеӣ бояд на танҳо ба маънои луғавии воҳидҳо, балки ба вазифаи онҳо дар сохтори умумии матн такя кунад. Дар насри муосири тоҷик имконоти забони адабӣ бо ҷустуҷӯҳои эҷодии адибон пайванди зич дорад. Нависандагон аз захираи маъмули луғавӣ истифода бурда, дар айни замон тавассути маҷоз, ташбеҳ, ифодаҳои мардумӣ, таркибҳои нав ва ҳамнишинии ғайриинтизор ба калима тобишҳои тоза мебахшанд. Ин раванд сабаб мегардад, ки матни бадеӣ дорои чандқабатии маъноӣ гардад.
Дар эҷодиёти Баҳманёр чунин хусусият равшан ба назар мерасад. Муаллиф воқеиятро танҳо бо номҳои мустақим тасвир намекунад, балки барои ифодаи як падида аз чанд воситаи забонӣ истифода мебарад. Баъзан калимаҳо аз ҷиҳати луғавӣ ба ҳам наздик нестанд, аммо дар муҳити асар ба як мафҳуми умумӣ иртибот пайдо мекунанд. Ин муносибат ба хонанда имкон медиҳад, ки маънои матнро бо назардошти вазъият, рафтори персонаж ва робитаи образҳо дарк намояд. Ҳадафи таҳқиқ муайян намудани роҳҳои маъноофарӣ ва шарҳи нақши воситаҳои образнок дар насри Баҳманёр мебошад. Барои ин намунаҳои асари «Сармаддеҳ» аз ҷиҳати маъно, вазифаи услубӣ ва таъсири бадеӣ баррасӣ мегарданд. Маънои калима дар низоми забон хусусияти нисбатан устувор дорад, вале дар матни бадеӣ метавонад вобаста ба муҳит густариш ёбад. Калима дар ҳамнишинӣ бо воҳидҳои дигар маънои иловагӣ пайдо мекунад, ба рамз табдил меёбад ё барои ифодаи муносибати муайяни муаллиф хизмат менамояд.
Аз ин ҷиҳат, матни бадеӣ майдони фаъолшавии имконоти пинҳони маъноии забон мебошад. Яке аз намунаҳои равшани ин раванд дар тасвири марг ва дафн мушоҳида мешавад. Дар асари «Сармаддеҳ» барои ифодаи мафҳуми қабристон таркибҳои «сарзамини хомӯшон» ва «диёри равумао» истифода шудаанд. Ин ибораҳо дар маънои мустақими луғавӣ номи қабристон нестанд. Аммо дар муҳити матн, ки дар он тобут, гӯр, хок супоридан ва гумбазҳои қабр зикр мешаванд, маънои онҳо муайян мегардад. Ҷузъи «хомӯшон» фазои сукут ва қатъи ҳаракати зиндагиро ба вуҷуд оварда, «диёр» бошад, макони ҷудогона ва сарзамини рамзиро пеши назар меорад.
Аз ин мисол бармеояд, ки маънои матнӣ аз ҳамкории якчанд унсур ба вуҷуд меояд. Агар ибора аз муҳити худ ҷудо карда шавад, эҳтимол аст, ки маънои пешбинишуда пурра дарк нагардад. Пас, ҳангоми таҳлили забони бадеӣ бояд воҳидро дар робита бо ҷумла ва порчаи матн омӯхт.Дар насри Баҳманёр маҷоз ва ташбеҳ на танҳо воситаи ороиши сухан, балки роҳҳои муҳими маъноофарӣ мебошанд. Онҳо имкон медиҳанд, ки предмет ё ҳодиса аз дидгоҳи ғайриодӣ муаррифӣ шавад ва хонанда ба дарки амиқтари воқеият роҳ ёбад. Намунаи ҷолиб муносибати маъноии «китоб» ва ибораи «афкори олам» мебошад. Дар сатҳи луғат ин ду воҳид ҳаммаъно нестанд. Аммо вақте китоб ҳамчун маҷмӯи андешаҳо ва донишҳои ҷаҳон тасвир мешавад, ибораи «афкори олам» вазифаи тавсифии онро ба уҳда мегирад. Дар натиҷа, мафҳуми китоб аз ашёи моддӣ фаротар рафта, ба рамзи дониш ва таҷрибаи башарӣ табдил меёбад.
Ҳамин гуна номгузории ғайримустақим дар ифодаи шахси солхӯрда низ дида мешавад. Ибораи «офтоби сари кӯҳ» барои тасвири мӯйсафед истифода шуда, тавассути монандии ҳолати офтоби наздик ба ғуруб ва марҳалаи охирини умри инсон маънои пирӣ, таҷриба ва гузаштани рӯзгорро бедор мекунад. Ин ифода танҳо хусусияти синнусолиро намерасонад, балки андешаи фалсафӣ дар бораи гузарони умрро низ дар худ таҷассум менамояд.
Яке аз хусусиятҳои услуби Баҳманёр истифодаи номгузориҳои тавсифӣ ба ҷойи номи мустақими предмет ё шахс мебошад. Чунин ифодаҳо на танҳо ба муайян кардани объекти тасвир, балки ба арзёбии он низ хизмат мекунанд.Дар тавсифи қаҳрамон Бобуна ибораҳои «моҳи ягона», «шаҳбонуи хона» ва «олиҳаи нозу баҳона» истифода шудаанд. Ин ифодаҳо номи шахсро аз ҷиҳати эҳсосӣ густариш дода, муносибати меҳрубонона ва ситоишомези персонажро нишон медиҳанд. Ҳар як таркиб ҷанбаи муайяни образро равшан мекунад: «моҳи ягона» зебоӣ ва нотакрориро, «шаҳбонуи хона» мақому ҷойгоҳро ва «олиҳаи нозу баҳона» нозу латофатро таъкид менамояд. Ибораи «кошонаи домангир» низ ба ҷойи калимаи «гӯр» омада, тасвири қабрро бо тасаввури макони зист пайваст мекунад. Калимаи «кошона» маъмулан бо хона ва паноҳгоҳ иртибот дорад, вале ҳамнишинии он бо «домангир» тобиши талху фоҷиавӣ ба вуҷуд меорад. Ба ин восита марг ҳамчун макони ниҳоии инсон ва сарнавишти ногузири ӯ таҷассум меёбад. Дар ифодаи хислатҳои инсон низ таркибҳои тавсифӣ нақши муҳим доранд. Масалан, «марди танҳо» ва «одами бешарик» дар муҳити муайян ҳолати иҷтимоӣ ва равонии як шахсро ифода мекунанд. Ифодаи дуюм маънои аввалро шарҳ дода, эҳсоси ҷудоӣ ва танҳоиро пурзӯр менамояд. Ин гуна тавсифҳо имкон медиҳанд, ки хислати персонаж на бо як сифати умумӣ, балки бо ҷузъиёти равонӣ ва иҷтимоӣ кушода шавад. Дар баъзе порчаҳои насри Баҳманёр маъно на бо як калима ё ибора, балки тавассути силсилаи воҳидҳои пайдарпай ташаккул меёбад. Ин тарзи баён ба муаллиф имкон медиҳад, ки ҳолат ё образро тадриҷан густариш дода, таъсири эҳсосии онро афзун намояд.
Силсилаи «бистари худ, маҳбаси худ, тобути худ» намунаи равшани чунин сохт мебошад. Ин се калима аз ҷиҳати маънои луғавӣ яксон нестанд: бистар ҷои хоб, маҳбас макони ҳабс ва тобут воситаи гузоштани ҷасад аст. Аммо дар муҳити асар онҳо як ҳолати рӯҳию ҷисмонӣ – маҳдудият, фишор ва эҳсоси наздикӣ ба маргро – таҷассум мекунанд. Тартиби ҷойгиршавии ҷузъҳо низ аҳаммияти услубӣ дорад. «Бистар» тасвири одӣ ва рӯзмарраро пеш меорад; «маҳбас» эҳсоси маҳдудиятро пурзӯр мекунад; «тобут» бошад, тасвирро ба нуқтаи фоҷиавӣ мерасонад. Ҳамин ҳаракати маъноӣ боиси афзоиши шиддати эҳсосӣ мегардад. Дар тавсифи як персонаж силсилаи «хурӯсак», «кулӯхак», «магасак» ва «меҳмони нохонда» истифода мешавад. Ин номгузориҳо аз ҷиҳати луғавӣ баробар нестанд, вале дар матн муносибати манфии атрофиёнро нисбат ба қаҳрамон инъикос мекунанд. Баъзе аз онҳо хурдҷуссагӣ ё назарногириро пеш меоранд, ибораи «меҳмони нохонда» бошад, нохушоянд будани ҳузури ӯро таъкид менамояд. Таҳлили намунаҳо имкон медиҳад, ки чанд вазифаи асосии воситаҳои маъноофар дар насри Баҳманёр муайян карда шавад.
Якум, онҳо барои пешгирӣ аз такрори нолозим истифода мешаванд. Нависанда ҳангоми тавсифи як предмет ё ҳодиса аз як номгузорӣ пайдарпай истифода накарда, онро бо ибораи дигар иваз мекунад. Аммо ин ивазкунӣ танҳо гуногун кардани шакли сухан нест; воҳиди нав бояд ба муҳтавои матн мувофиқ буда, ҷанбаи тозаи маъноиро ворид созад.
Дуюм, ин воситаҳо вазифаи образофарӣ доранд. Ифодаҳое чун «сарзамини хомӯшон», «ҳуҷраи сукут», «ҳузнистон» ва «кошонаи домангир» воқеиятро ба тасвири эҳсосӣ табдил медиҳанд. Хонанда тавассути онҳо на танҳо макон ё предмет, балки муносибати инсонро ба он дарк мекунад.
Сеюм, силсилаи ифодаҳо маъноро тақвият дода, таъсири эҳсосиро афзун менамояд. Ҷойгиршавии пайдарпайи воҳидҳо метавонад ҳаракати маъноиро аз ҳолати одӣ ба вазъияти шадид ё фоҷиавӣ таъмин кунад. Ин хусусият махсусан дар тасвири танҳоӣ, марг, маҳдудият ва арзёбии ахлоқии персонажҳо муассир аст. Чорум, воситаҳои мазкур барои фардӣ гардонидани нутқи қаҳрамонҳо хизмат мекунанд. Истифодаи унсурҳои гуфтугӯӣ, номгузориҳои халқӣ ва ифодаҳои арзёбанда ба нутқи персонаж хусусияти иҷтимоӣ ва равонӣ мебахшад.
Дар натиҷа, хонанда на танҳо мазмуни сухан, балки муносибати гӯянда ва муҳити зиндагии ӯро низ эҳсос менамояд. Панҷум, ин гуна истифодаи забон имконоти маъноии забони адабиро ғанӣ мегардонад. Таркибҳои тоза ва ҳамнишинии ғайриодӣ нишон медиҳанд, ки калима дар матни бадеӣ метавонад аз маънои маъмулии худ фаротар рафта, вазифаи нави тасвирӣ ва арзёбиро иҷро намояд.
Хулоса, таҳлили забони асари «Сармаддеҳ» нишон медиҳад, ки Баҳманёр барои офаридани муҳити бадеӣ аз имконоти гуногуни маъноию услубии забони тоҷикӣ истифода мебарад. Дар насри ӯ калимаҳо ва ибораҳо на танҳо вазифаи номгузорӣ, балки вазифаи тасвирӣ, эҳсосӣ, арзёбӣ ва рамзӣ низ доранд. Маънои бисёр воҳидҳо дар заминаи матн ташаккул ёфта, аз робитаи онҳо бо образҳо, вазъияти воқеа ва нияти эҷодии муаллиф вобаста мебошад. Номгузориҳои маҷозӣ, ташбеҳҳо, ифодаҳои тавсифӣ ва силсилаи воҳидҳои арзёбанда ба нависанда имкон медиҳанд, ки як падидаро аз чанд ҷиҳат инъикос намояд.
.png&w=640&q=75)
